Bước vào năm 2026 - năm khởi đầu của kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030, nền kinh tế chứng kiến một dấu mốc đặc biệt khi quy mô vốn đầu tư công đạt mức cao nhất từ trước đến nay.

Theo kế hoạch được Thủ tướng Chính phủ giao, tổng vốn đầu tư công nguồn ngân sách nhà nước năm 2026 lên tới 995.348,05 tỷ đồng, tăng khoảng 93 nghìn tỷ đồng so với năm 2025. Nếu tính cả phần vốn ngân sách địa phương giao tăng và vốn kéo dài từ các năm trước, tổng quy mô vốn thực tế đã vượt ngưỡng 1.008.610,9 tỷ đồng. Trong đó, vốn ngân sách trung ương chiếm 345.121,45 tỷ đồng, còn lại 650.226,6 tỷ đồng là vốn ngân sách địa phương.

Quy mô vốn lớn không chỉ thể hiện quyết tâm của Chính phủ trong việc thúc đẩy tăng trưởng thông qua đầu tư công, mà còn đặt ra yêu cầu rất cao đối với năng lực tổ chức thực hiện của các bộ, ngành, địa phương.

Tuy nhiên, trái với kỳ vọng về một “cú bứt tốc” ngay từ đầu năm, tiến độ giải ngân trong 2 tháng đầu năm 2026 vẫn chưa có nhiều đột phá.

Báo cáo từ Bộ Tài chính cho biết, tính đến hết ngày 28/2/2026, tổng số vốn giải ngân đạt 55.739,8 tỷ đồng, tương đương 5,6% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Trong đó, vốn ngân sách trung ương chỉ đạt 2,9%, còn vốn ngân sách địa phương đạt 7%.

So với cùng kỳ năm 2025, tỷ lệ giải ngân gần như không thay đổi, song giá trị tuyệt đối đã tăng thêm khoảng 10.928,6 tỷ đồng. Điều này phản ánh rõ thực tế: quy mô vốn lớn hơn đã kéo theo lượng vốn giải ngân tăng, nhưng tốc độ triển khai chưa có sự bứt phá tương xứng.

Đáng chú ý, sự phân hóa giữa các bộ, ngành và địa phương vẫn rất rõ nét. Chỉ có 6 bộ, cơ quan trung ương và 14 địa phương đạt tỷ lệ giải ngân bằng hoặc cao hơn mức bình quân chung của cả nước; trong khi có tới 29 bộ, cơ quan trung ương và 20 địa phương giải ngân dưới mức bình quân, trong đó có 25 bộ, cơ quan gần như “đứng yên” khi chưa giải ngân hoặc tỷ lệ giải ngân mới đạt dưới 1%.

Những con số này cho thấy áp lực giải ngân không chỉ nằm ở quy mô vốn, mà còn nằm ở khả năng hấp thụ và tổ chức thực hiện của từng đơn vị.

Một điểm sáng trong bức tranh đầu tư công năm 2026 là tiến độ phân bổ vốn đã có sự cải thiện đáng kể so với các năm trước.

Tính đến hết tháng 2/2026, các bộ, cơ quan trung ương và địa phương đã phân bổ chi tiết khoảng 975.471,1 tỷ đồng cho các nhiệm vụ, dự án, tương đương gần 97% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Nếu không tính phần vốn địa phương giao tăng, tỷ lệ phân bổ đạt khoảng 96,7%.

Việc phân bổ vốn sớm hơn đã góp phần giảm đáng kể tình trạng “đầu năm chờ vốn”, vốn là một trong những nguyên nhân khiến tiến độ giải ngân bị chậm trong nhiều năm trước.

Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 32.809,4 tỷ đồng, chiếm 3,3% kế hoạch chưa được phân bổ chi tiết. Số vốn này tập trung ở 15 bộ, cơ quan trung ương và 15 địa phương, chủ yếu do các dự án chưa hoàn thiện thủ tục đầu tư. Dù tỷ lệ không lớn, nhưng trong bối cảnh đầu năm giải ngân thấp, phần vốn chưa “có địa chỉ” này vẫn ảnh hưởng đáng kể đến tiến độ chung.

Bên cạnh đó, một số bộ, ngành, địa phương vẫn còn tình trạng phân bổ vốn chưa đúng quy định như: bố trí cho dự án chưa đủ điều kiện, vượt tổng mức đầu tư hoặc vượt thời gian thực hiện. Những bất cập này buộc cơ quan quản lý phải rà soát, điều chỉnh, làm gia tăng “độ trễ” trong triển khai và giải ngân.

Nhận diện rõ vai trò “đầu kéo” của đầu tư công trong thúc đẩy tăng trưởng, ngay từ những ngày đầu năm 2026, Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ đã triển khai hàng loạt giải pháp điều hành quyết liệt.

Nhiều hội nghị toàn quốc về thúc đẩy giải ngân đã được tổ chức, cùng với các phiên họp Chính phủ thường kỳ và các cuộc họp của Ban Chỉ đạo các công trình trọng điểm. Nghị quyết 01/NQ-CP về nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước năm 2026 cùng các công điện điều hành được ban hành ngay từ đầu năm, yêu cầu các bộ, ngành, địa phương “vào việc ngay từ những ngày đầu, tháng đầu” với thông điệp xuyên suốt là phải coi giải ngân vốn đầu tư công là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, gắn trực tiếp với trách nhiệm của người đứng đầu.

Theo các chuyên gia kinh tế, tình trạng giải ngân chậm trong những tháng đầu năm xuất phát từ nhiều yếu tố đan xen.

Trước hết là yếu tố mang tính chu kỳ. Những tháng đầu năm thường là thời gian các bộ, ngành, địa phương tập trung hoàn thiện thủ tục đầu tư, phân bổ kế hoạch vốn chi tiết, do đó khối lượng giải ngân chưa cao. Bên cạnh đó, kỳ nghỉ Tết Nguyên đán diễn ra muộn cũng phần nào ảnh hưởng đến tiến độ thi công và xử lý hồ sơ.

Tuy nhiên, những nguyên nhân mang tính cấu trúc mới là vấn đề cốt lõi. Theo TS. Cấn Văn Lực - chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV kiêm Giám đốc Viện Đào tạo và Nghiên cứu BIDV, việc giải ngân chậm đầu năm là hiện tượng mang tính chu kỳ, song áp lực giải ngân năm 2026 là rất lớn do quy mô vốn ở mức kỷ lục, trong khi nhiều khó khăn như giải phóng mặt bằng, biến động giá vật liệu, nguồn cung chưa ổn định vẫn chưa được xử lý triệt để.

Nhiều chuyên gia kinh tế cũng cho rằng, các “điểm nghẽn” như giải phóng mặt bằng, hoàn thiện thủ tục đầu tư và năng lực tổ chức thực hiện vẫn là nguyên nhân chính khiến tiến độ giải ngân chưa đạt kỳ vọng.

Thực tế cho thấy, không ít dự án chưa hoàn tất các điều kiện cần thiết như mặt bằng, thiết kế kỹ thuật, hồ sơ pháp lý… dẫn tới việc dù đã được bố trí vốn vẫn chưa thể triển khai, kéo dài “độ trễ” trong giải ngân.

Bên cạnh đó, năng lực của một số chủ đầu tư, ban quản lý dự án còn hạn chế, thiếu chủ động trong tổ chức thực hiện, cũng là yếu tố ảnh hưởng đến tiến độ chung.

Một yếu tố mới trong năm 2026 là việc sắp xếp tổ chức bộ máy, triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp tại một số nơi, dẫn đến sự gián đoạn nhất định trong công tác quản lý và triển khai dự án.

Với quy mô vốn vượt 1 triệu tỷ đồng, áp lực giải ngân trong năm 2026 là chưa từng có. Không chỉ là yêu cầu giải ngân hết vốn, mà còn là yêu cầu về hiệu quả sử dụng vốn, trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng kinh tế được đặt ở mức cao.

Thực tế 2 tháng đầu năm cho thấy, nếu không có sự bứt tốc mạnh mẽ, áp lực sẽ dồn vào các tháng cuối năm, điều này đã lặp lại nhiều năm qua và tiềm ẩn rủi ro về chất lượng đầu tư.

Trong khi đó, đầu tư công vẫn được kỳ vọng là “đòn bẩy” thúc đẩy tăng trưởng, kích thích đầu tư xã hội, tạo việc làm và hoàn thiện hạ tầng kinh tế - xã hội. Do đó, việc giải ngân chậm không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu phát triển kinh tế vĩ mô.

Trước thực trạng trên, Bộ Tài chính đã kiến nghị một loạt giải pháp mang tính hệ thống nhằm thúc đẩy giải ngân trong thời gian tới.

Trước hết là siết chặt kỷ luật, kỷ cương và gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả giải ngân. Đây được xem là giải pháp then chốt, bởi suy cho cùng, tiến độ giải ngân phụ thuộc rất lớn vào khâu tổ chức thực hiện.

Bên cạnh đó, cần đẩy nhanh hoàn thiện thủ tục đầu tư, đặc biệt đối với các dự án khởi công mới, bảo đảm đủ điều kiện triển khai. Tập trung tháo gỡ các “nút thắt” về giải phóng mặt bằng, nguồn vật liệu và cơ chế, chính sách. Thực hiện điều chuyển vốn linh hoạt từ các dự án chậm sang các dự án có khả năng giải ngân tốt hơn, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Đặc biệt là việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cần đi đôi với tăng cường kiểm tra, giám sát, bảo đảm minh bạch. Cùng với đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng hệ thống chỉ số đánh giá (KPI) theo tuần, theo tháng cũng được triển khai nhằm nâng cao hiệu quả điều hành.

Kho bạc Nhà nước cũng được yêu cầu giải ngân ngay khi đủ điều kiện, đồng thời đẩy nhanh quy trình thanh toán, kiểm soát chi, bảo đảm dòng vốn lưu thông thông suốt.

Kinh nghiệm nhiều năm cho thấy, tiến độ giải ngân thường tăng tốc từ quý II, khi các điều kiện triển khai đã dần hoàn thiện.

Năm 2026, với quy mô vốn đặc biệt lớn, giai đoạn từ quý II trở đi sẽ mang tính quyết định. Nếu tận dụng tốt “thời điểm vàng”, dòng vốn đầu tư công có thể thực sự trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng.

Ngược lại, nếu tiếp tục chậm trễ, áp lực sẽ dồn vào cuối năm, không chỉ gây khó khăn cho công tác điều hành mà còn tiềm ẩn rủi ro về hiệu quả đầu tư.

Bài toán giải ngân năm 2026 vì vậy không chỉ là câu chuyện về tiến độ, mà còn là thước đo năng lực quản trị, điều hành và thực thi chính sách.

Trong bối cảnh đó, việc tháo gỡ các “điểm nghẽn” không thể chỉ dừng ở mệnh lệnh hành chính, mà cần những giải pháp thực chất, đồng bộ và quyết liệt hơn.