Giảm kiểm tra dàn trải, tăng thuận lợi cho doanh nghiệp

Sau gần 12 năm thực hiện Luật Hải quan số 54/2014/QH13, yêu cầu đổi mới phương thức quản lý ngày càng rõ nét khi quy mô xuất nhập khẩu tăng, chuỗi cung ứng vận hành nhanh và doanh nghiệp cần rút ngắn thời gian đưa hàng ra thị trường.

Luật Hải quan sửa đổi số 11/2026/QH16 được Quốc hội thông qua ngày 23/8/2026, có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, tạo cơ sở pháp lý cho bước chuyển mạnh hơn sang quản lý dựa trên rủi ro, tăng cường kiểm tra sau thông quan.

Cán bộ hải quan hướng dẫn trực tiếp doanh nghiệp khai hải quan số hoá. Ảnh: CTV

Điểm đáng chú ý không đơn thuần là giảm số lần kiểm tra tại cửa khẩu, mà là phân bổ nguồn lực kiểm soát đúng đối tượng. Hàng hóa, doanh nghiệp có mức độ tuân thủ tốt cần được tạo thuận lợi tương xứng; trường hợp có dấu hiệu rủi ro phải được tập trung kiểm tra, giám sát. Cách tiếp cận này vừa hỗ trợ dòng chảy thương mại, vừa nâng hiệu quả quản lý nhà nước.

Trao đổi về định hướng sửa đổi pháp luật, ông Kim Long Biên - Trưởng Ban Pháp chế, Cục Hải quan cho biết, việc hoàn thiện Luật Hải quan nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách thủ tục, hiện đại hóa quản lý và nâng cao hiệu quả kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu. Trong đó, quản lý rủi ro và kiểm tra sau thông quan là những công cụ quan trọng để chuyển từ cách thức kiểm tra nặng về thời điểm hàng qua cửa khẩu sang quản lý xuyên suốt hơn đối với hoạt động xuất nhập khẩu.

Thực tế, kiểm tra trước thông quan nếu chưa được phân loại phù hợp với mức độ rủi ro có thể khiến cả những lô hàng ít nguy cơ cũng phải chờ xử lý, làm tăng chi phí lưu kho, lưu bãi và logistics. Với doanh nghiệp sản xuất phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu hoặc giao hàng theo tiến độ, chậm thông quan còn có thể ảnh hưởng đến kế hoạch sản xuất và thực hiện hợp đồng.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra là nâng chất lượng phân luồng, khai thác dữ liệu và lịch sử chấp hành pháp luật để lựa chọn chính xác đối tượng cần kiểm tra. Khi thông tin được phân tích hiệu quả, cơ quan hải quan có thể tập trung nguồn lực vào những lô hàng, doanh nghiệp có dấu hiệu bất thường, thay vì áp dụng mức độ kiểm soát tương tự cho mọi trường hợp.

Tuy nhiên, giảm tiền kiểm chỉ thực sự phát huy tác dụng khi đi cùng cơ chế hậu kiểm đủ năng lực. Nếu khâu kiểm tra tại cửa khẩu được tinh gọn nhưng việc rà soát hồ sơ, xác định nghĩa vụ thuế và xử lý vi phạm sau thông quan không theo kịp, hiệu quả quản lý có thể bị ảnh hưởng. Ngược lại, hậu kiểm có trọng tâm, dựa trên thông tin đầy đủ và tiêu chí rõ ràng sẽ giúp phát hiện sai phạm mà không phải giữ hàng để kiểm tra trong những trường hợp không cần thiết.

Một nội dung đáng chú ý của Luật Hải quan sửa đổi là điều chỉnh thời hạn kiểm tra sau thông quan tại trụ sở người khai hải quan theo hướng quy định thời hạn không quá 20 ngày, thay cho quy định 10 ngày làm việc trước đây. Quy định này cần được hướng dẫn cụ thể để vừa bảo đảm đủ thời gian kiểm tra những hồ sơ phức tạp, vừa hạn chế kéo dài hoạt động kiểm tra, ảnh hưởng đến vận hành của doanh nghiệp.

Đối với doanh nghiệp, hiệu quả cải cách sẽ được đo bằng những thay đổi cụ thể: hồ sơ có được xử lý nhanh hơn, thời gian chờ có giảm, chi phí lưu kho bãi có được tiết giảm và yêu cầu kiểm tra có rõ ràng, nhất quán hơn hay không.

Đại diện Công ty TNHH Minh Mỹ, ông Lê Viết Thương cho rằng, doanh nghiệp cần quy trình hải quan thuận lợi, minh bạch và có khả năng dự đoán để chủ động kế hoạch nhập hàng, sản xuất và giao hàng. Phân loại đúng đối tượng kiểm tra, hạn chế những khâu xử lý không cần thiết sẽ giúp doanh nghiệp giảm áp lực chi phí, cải thiện hiệu quả kinh doanh.

Như vậy, giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm không chỉ là thay đổi kỹ thuật trong quy trình nghiệp vụ mà còn là bước chuyển về tư duy quản lý. Hiệu quả cuối cùng phụ thuộc lớn vào cách tổ chức thực hiện.

Nguồn: Bộ Tài chính. Đồ họa: Phương Anh

Khẩn trương đưa Luật Hải quan sửa đổi vào cuộc sống

Để các quy định mới có thể triển khai đồng bộ từ ngày 1/3/2027, Bộ Tài chính và Cục Hải quan đang khẩn trương xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Hải quan sửa đổi, đồng thời lấy ý kiến các đơn vị, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp. Trọng tâm là cụ thể hóa quy trình nghiệp vụ, làm rõ trách nhiệm của các bên và xử lý những vướng mắc có thể phát sinh trong thực tế xuất nhập khẩu.

Theo ông Đào Duy Tám - Phó trưởng Ban Giám sát hải quan, quá trình xây dựng lấy ý kiến, hoàn thiện 3 dự thảo văn bản hướng dẫn Luật Hải quan sửa đổi, gồm 1 dự thảo nghị định và 2 dự thảo thông tư. Các dự thảo dự kiến tác động đến doanh nghiệp xuất nhập khẩu, quá cảnh hàng hóa, logistics và đại lý làm thủ tục hải quan.

Việc lấy ý kiến nhằm rà soát tính khả thi của quy định, nhận diện vướng mắc trong quá trình thực hiện và bảo đảm các văn bản hướng dẫn đồng bộ trước khi Luật Hải quan sửa đổi có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.

Cũng theo ông Đào Duy Tám, đến thời điểm này, Cục Hải quan, cơ quan này đã triển khai lấy ý kiến các đơn vị và tổ chức hội nghị tham vấn, trong đó có hội nghị trực tuyến ngày 24 - 25/9/2026. Quá trình xây dựng dự thảo được thực hiện qua nhiều bước, từ đề nghị các đơn vị nghiệp vụ tham gia ý kiến đến tiếp nhận phản hồi của hiệp hội, doanh nghiệp để rà soát những quy định liên quan trực tiếp đến hoạt động xuất nhập khẩu.

Với doanh nghiệp, tham vấn ngay từ giai đoạn xây dựng văn bản có ý nghĩa thiết thực nếu các ý kiến được tiếp thu và chuyển hóa thành quy định cụ thể, giúp cơ quan hải quan hạn chế việc điều chỉnh khi văn bản có hiệu lực.

Một yêu cầu khác là bảo đảm tính liên thông giữa luật, nghị định và các thông tư hướng dẫn. Nếu luật đặt ra định hướng quản lý theo rủi ro nhưng văn bản dưới luật vẫn duy trì quy trình thiếu phân biệt giữa các nhóm đối tượng, mục tiêu cải cách sẽ khó đạt đầy đủ. Tương tự, tăng cường hậu kiểm cần đi cùng hướng dẫn cụ thể về phạm vi, trình tự, thời hạn và trách nhiệm phối hợp, vừa bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước vừa hạn chế tác động không cần thiết đến hoạt động sản xuất, kinh doanh.