Từ lợi thế địa lý đến lợi thế chuỗi cung ứng

Trên thực tế, sau quá trình mở rộng không gian phát triển, TP. Hồ Chí Minh đang sở hữu hệ thống cảng biển có quy mô lớn nhất cả nước, trải dài từ Cát Lái, Phú Hữu, Hiệp Phước đến Cái Mép - Thị Vải và trong tương lai là Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ. Sự hội tụ của các đầu mối hạ tầng chiến lược này không chỉ tạo nên một chuỗi cảng biển hoàn chỉnh mà còn mở ra cơ hội hình thành một hệ sinh thái hàng hải, logistics và dịch vụ biển có năng lực cạnh tranh ở tầm khu vực.

Đáng chú ý đây là lần đầu tiên một đô thị hội tụ đồng thời ba chức năng cảng biển chiến lược gồm: cảng cửa ngõ xuất nhập khẩu quốc gia, cảng nước sâu quốc tế và cảng trung chuyển quốc tế thế hệ mới. Điều này được xem là nền tảng quan trọng để TP. Hồ Chí Minh từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm logistics, dịch vụ hàng hải và trung chuyển khu vực trong những thập niên tới.

Kinh tế hướng biển là một trong những động lực tăng trưởng dài hạn cho TP. Hồ Chí Minh.

Nhiều năm qua, Nhóm cảng biển số 4 (gồm 5 cảng biển: TP. Hồ Chí Minh, Bà Rịa - Vũng Tàu, Đồng Nai, Bình Dương và Long An) luôn giữ vai trò trung tâm trong hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam. Phần lớn hàng hóa container của cả nước được thông qua hệ thống cảng biển tại khu vực phía Nam, phục vụ trực tiếp cho các trung tâm sản xuất, công nghiệp và tiêu dùng lớn nhất cả nước.

Tuy nhiên, cùng với tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế và thương mại quốc tế, những áp lực về hạ tầng giao thông, năng lực logistics và tổ chức vận tải ngày càng gia tăng đặt ra yêu cầu phải chuyển từ tư duy phát triển từng cảng riêng lẻ sang tư duy phát triển chuỗi cung ứng tích hợp trên quy mô vùng. Kinh nghiệm của các trung tâm hàng hải hàng đầu thế giới cho thấy năng lực cạnh tranh không được quyết định bởi quy mô của một bến cảng đơn lẻ mà bởi khả năng kết nối hiệu quả giữa cảng biển, logistics, công nghiệp, thương mại và hệ thống vận tải đa phương thức.

Đối với TP. Hồ Chí Minh, điều này càng có ý nghĩa khi đang giữ vai trò đầu mối kết nối giữa vùng Đông Nam Bộ, Đồng Nai, Tây Ninh, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và các tuyến hàng hải quốc tế. Việc tổ chức lại không gian logistics theo hướng đồng bộ, hiện đại và liên kết chặt chẽ sẽ là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của toàn bộ hệ thống cảng biển trong tương lai.

Xây dựng hệ sinh thái cảng biển và logistics hiện đại

Khu vực phía Nam sở hữu mạng lưới sông ngòi dày đặc, kết nối trực tiếp với các vùng sản xuất, trung tâm công nghiệp và khu vực cảng biển. Đây là điều kiện thuận lợi để hình thành chuỗi vận tải đa phương thức có chi phí cạnh tranh và khả năng vận chuyển khối lượng lớn. Một trong những định hướng quan trọng hiện nay là phát huy hiệu quả lợi thế của vận tải thủy nội địa và vận tải ven biển nhằm giảm áp lực cho hệ thống đường bộ.

Song song với đó, việc phát triển hệ thống ICD (cảng cạn), depot và các trung tâm logistics hậu phương sẽ góp phần tái cấu trúc dòng hàng theo hướng khoa học hơn. Trong mô hình phát triển mới, cảng biển không còn là điểm cuối của chuỗi vận tải mà trở thành một mắt xích trong hệ sinh thái logistics tích hợp, nơi các hoạt động vận tải, kho bãi, phân phối, dịch vụ giá trị gia tăng và kết nối quốc tế được tổ chức đồng bộ.

Định hình cấu trúc cảng biển chiến lược của TP. Hồ Chí Minh

Với lợi thế về vị trí địa lý và hệ thống hạ tầng hiện có, TP. Hồ Chí Minh đang từng bước hình thành cấu trúc cảng biển đa tầng, trong đó mỗi khu vực đảm nhiệm một vai trò riêng nhưng liên kết chặt chẽ với nhau. Khu vực Cát Lái và Phú Hữu tiếp tục giữ vai trò cửa ngõ xuất nhập khẩu quan trọng phục vụ sản xuất và tiêu dùng của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Khu vực Hiệp Phước được định hướng phát triển thành trung tâm logistics, cảng biển và dịch vụ hậu cần hiện đại ở phía Nam Thành phố, với lợi thế về quỹ đất, khả năng kết nối đường thủy và dư địa phát triển các dịch vụ giá trị gia tăng.

Cái Mép - Thị Vải tiếp tục khẳng định vị thế là cụm cảng nước sâu quốc tế hàng đầu Việt Nam, có khả năng tiếp nhận các tàu container trọng tải lớn hoạt động trên các tuyến vận tải xuyên Thái Bình Dương và châu Âu. Việc mở rộng mạng lưới tuyến dịch vụ quốc tế cùng sự hiện diện của các hãng tàu hàng đầu thế giới đang góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trên bản đồ hàng hải toàn cầu.

Thông qua việc tham gia đầu tư và hợp tác tại các cảng chiến lược, các doanh nghiệp cảng biển Việt Nam đang từng bước mở rộng vai trò trong chuỗi logistics khu vực. Trong đó, Cảng Sài Gòn hiện là một trong số ít doanh nghiệp có sự hiện diện tại nhiều mắt xích quan trọng của hệ thống cảng biển Thành phố, từ khu vực Nhà Rồng - Khánh Hội, Hiệp Phước đến các liên doanh tại Cái Mép - Thị Vải và Dự án Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ.

Cần Giờ và tầm nhìn mới về trung chuyển quốc tế

Trong chiến lược phát triển dài hạn của ngành hàng hải Việt Nam, Dự án Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ được xem là một trong những công trình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Không chỉ bổ sung năng lực khai thác cho hệ thống cảng biển quốc gia, dự án còn hướng tới mục tiêu đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường trung chuyển container quốc tế, lĩnh vực hiện đang được chi phối bởi một số trung tâm trung chuyển lớn trong khu vực.

Điểm đáng chú ý là định hướng phát triển Cần Giờ được đặt trong tổng thể hệ sinh thái cảng biển của TP. Hồ Chí Minh theo nguyên tắc bổ trợ, cộng hưởng và tối ưu hóa chuỗi cung ứng.

Theo đó, Cần Giờ sẽ tập trung vào chức năng trung chuyển quốc tế quy mô lớn; Cái Mép - Thị Vải phát huy vai trò cảng cửa ngõ quốc tế và xuất nhập khẩu quốc gia; Hiệp Phước phát triển logistics hậu phương và dịch vụ giá trị gia tăng; các cảng nội vùng tiếp tục phục vụ thị trường nội địa và khu vực.

Mỗi khu vực cảng đảm nhận một vai trò chuyên biệt nhưng cùng tạo nên một tổ hợp hạ tầng cảng biển có năng lực cạnh tranh tổng thể vượt trội. Đây cũng là mô hình phát triển đang được nhiều trung tâm hàng hải lớn trên thế giới áp dụng nhằm nâng cao hiệu quả khai thác và tối ưu hóa chuỗi cung ứng.

Cơ hội từ Luật Đô thị đặc biệt và quy hoạch TP. Hồ Chí Minh tầm nhìn dài hạn

Hiện nay, TP. Hồ Chí Minh đang hoàn thiện Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt và xây dựng Quy hoạch tổng thể thành phố với tầm nhìn dài hạn cho thế kỷ tiếp theo.

Những định hướng mới về liên kết vùng, điều phối hạ tầng, huy động nguồn lực xã hội, phát triển không gian kinh tế biển và đổi mới mô hình quản trị đô thị được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng để Thành phố chủ động hơn trong tổ chức phát triển hệ thống cảng biển, logistics và dịch vụ hàng hải.

Quan trọng hơn, đây là cơ hội để xác lập một tư duy phát triển mới, trong đó TP. Hồ Chí Minh không chỉ là trung tâm kinh tế, tài chính và công nghiệp mà còn là một đô thị hướng biển, lấy kinh tế biển làm một trong những động lực tăng trưởng dài hạn.

Từ góc độ quy hoạch chiến lược, biển không còn là không gian phía Nam của Thành phố mà đang trở thành mặt tiền phát triển mới, nơi hội tụ các động lực về cảng biển, logistics, thương mại quốc tế, dịch vụ hàng hải, công nghiệp công nghệ cao và đổi mới sáng tạo.