Chi phí tăng, tổ chức thu gom còn bất cập

Tại phiên chất vấn ngày 22/10 của HĐND TP. Hà Nội, chi phí thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải là vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm.

Quảng cảnh cuộc họp. Ảnh: Lê Hải

Giám đốc Sở Tài chính Hà Nội Nguyễn Ngọc Tú cho biết, chi phí thực hiện nhiệm vụ vệ sinh môi trường chịu tác động từ nhiều yếu tố, từ định mức kinh tế - kỹ thuật, tần suất và tiêu chuẩn thu gom, giá nhiên liệu, tiền lương và chính sách đối với người lao động. Khối lượng chất thải tăng, cùng yêu cầu chuyển từ chôn lấp sang đốt rác phát điện, cũng làm thay đổi cơ cấu chi phí.

Theo số liệu được nêu tại phiên chất vấn, khoảng 83% chất thải được xử lý bằng công nghệ đốt rác phát điện, còn 17% vẫn phải chôn lấp. Quá trình chuyển đổi công nghệ đòi hỏi thành phố hoàn thiện định mức, đơn giá phù hợp với yêu cầu kỹ thuật và chi phí thực tế.

Một bất cập khác xuất hiện sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ ngày 1/7/2025. Số gói thầu dịch vụ vệ sinh môi trường từ 30 gói cấp quận, huyện được tổ chức thành 126 gói ở cấp xã, phường. Việc chia nhỏ địa bàn có thể gây chồng chéo khi tuyến thu gom đi qua nhiều đơn vị hành chính, trong khi phương tiện và cách tổ chức dịch vụ chưa được điều chỉnh đồng bộ.

Kinh phí chi thường xuyên cho các xã, phường được Sở Tài chính bố trí trên cơ sở dự toán và kết quả lựa chọn nhà thầu do các đơn vị đề xuất.

Theo lãnh đạo Sở Tài chính, việc tăng nguồn lực cho lĩnh vực môi trường cũng thể hiện quyết tâm của thành phố trong giải quyết một trong những điểm nghẽn về hạ tầng và xử lý chất thải.

Thời gian tới, khi các dự án xử lý rác thải tiếp tục được hoàn thiện, đưa vào vận hành, năng lực xử lý của thành phố sẽ được nâng lên. Các nhà máy dự kiến triển khai trong giai đoạn 2027-2028 tại Núi Thoong, Sóc Sơn, Sơn Tây và một số địa điểm khác được kỳ vọng góp phần giảm áp lực vận chuyển, qua đó tiết giảm chi phí cho các địa phương.

Phân loại rác tại nguồn để giảm chi phí xử lý

Giảm chi phí không chỉ phụ thuộc vào công nghệ tại nhà máy mà còn bắt đầu từ khâu phân loại chất thải tại hộ gia đình. Đại biểu Nguyễn Thị Diễm Hằng dẫn thông tin nghiên cứu cho thấy rác thực phẩm chiếm khoảng 50% lượng rác sinh hoạt. Nếu được phân loại hiệu quả, lượng rác phải đưa đi đốt hoặc chôn lấp có thể giảm, qua đó giảm áp lực lên hệ thống xử lý.

Hà Nội đặt mục tiêu triển khai đồng bộ phân loại chất thải tại nguồn trên toàn địa bàn trong năm 2027. Trong năm 2026, các xã, phường cần bố trí mặt bằng, cải thiện điểm tập kết, trung chuyển và tổ chức thu gom riêng phù hợp với từng nhóm chất thải.

Để đạt hiệu quả, việc phân loại phải được duy trì xuyên suốt từ hộ gia đình đến đơn vị thu gom và cơ sở xử lý. Nếu rác đã phân loại nhưng bị trộn lẫn trong quá trình vận chuyển, mục tiêu giảm lượng chất thải phải xử lý sẽ khó đạt được.

Theo quy hoạch, công suất xử lý bằng công nghệ đốt tại Hà Nội đến năm 2030 dự kiến khoảng 14.900 tấn/ngày, trong khi lượng chất thải dự báo gần 14.000 tấn/ngày.

Khi phân loại và tái chế được đẩy mạnh, thành phố cần tiếp tục rà soát cơ cấu rác phát sinh, nhu cầu xử lý thực tế và khả năng vận hành của các cơ sở, bảo đảm quy hoạch phù hợp với thực tiễn.

Xử lý tro bay, chất thải xây dựng: Tăng tái chế

Tro bay từ các nhà máy đốt rác là một vấn đề cần giải quyết trước mắt và lâu dài. Theo thông tin tại phiên chất vấn, lượng tro bay tồn tại tại các nhà máy Sóc Sơn và Seraphin vào khoảng 100.000 tấn. Tro bay chiếm khoảng 1,5–1,6% lượng rác đầu vào, thấp hơn ngưỡng 3% được nêu tại phiên chất vấn.

Thành phố đã phê duyệt các vị trí lưu giữ, chôn lấp tro bay, trong đó có khu lưu giữ tạm thời rộng 3 ha tại Sóc Sơn. Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết sẽ triển khai các giải pháp kỹ thuật để chôn lấp theo phương án được phê duyệt trong tháng 11/2026.

Về lâu dài, thành phố nghiên cứu tái chế tro bay, tro xỉ thành vật liệu xây dựng, với các công nghệ đang được xem xét như xử lý plasma và nung ở nhiệt độ cao. Việc triển khai cần làm rõ yêu cầu kỹ thuật, điều kiện môi trường và khả năng tiêu thụ sản phẩm để giảm phụ thuộc vào chôn lấp.

Với chất thải xây dựng, quy hoạch đến năm 2030 xác định 8 vị trí xử lý, tổng công suất 7.640 tấn/ngày. Trong đó, 4 vị trí đang trong giai đoạn đầu tư, với tổng công suất 3.680 tấn/ngày.

Giám đốc Sở Xây dựng Võ Nguyên Phong cũng cho biết, định mức, đơn giá xử lý và tái chế chất thải xây dựng dự kiến được trình trước ngày 25/10 và hoàn thiện vào đầu tháng 11/2026. Bên cạnh đầu tư cơ sở xử lý, thành phố cần tạo đầu ra cho vật liệu tái chế, trong đó có thể xem xét sử dụng tại các dự án đầu tư công nếu đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu chất lượng.

Phí thu gom rác thải sinh hoạt trên địa bàn Hà Nội tăng từ quý I/2026. Ảnh: Hoàng Sơn

Hoàn thiện đơn giá, gắn chi phí với hiệu quả

Hoàn thiện định mức và đơn giá dịch vụ là yêu cầu cấp thiết để kiểm soát chi ngân sách, bảo đảm chất lượng vệ sinh môi trường và tạo điều kiện thu hút đầu tư. Tại phiên chất vấn, các đại biểu đề nghị rà soát giá tối đa đối với dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý rác sinh hoạt, bảo đảm bù đắp chi phí hợp lý.

Thành phố cũng cần hoàn thiện giá dịch vụ đốt rác tại hai nhà máy xử lý chất thải phát điện, đồng thời cập nhật định mức kinh phí theo khối lượng công việc thực tế. Theo nội dung được nêu tại phiên chất vấn, việc rà soát định mức, đơn giá dự kiến hoàn thành trong tháng 12/2026.

Đơn giá cần phản ánh đúng yêu cầu kỹ thuật và chi phí hợp lý, đồng thời gắn với khối lượng, chất lượng và kết quả dịch vụ. Đây là cơ sở nâng cao trách nhiệm của đơn vị cung ứng, tăng hiệu quả đấu thầu và minh bạch trong giám sát sử dụng kinh phí.

Bài toán chi phí xử lý chất thải của Hà Nội vì vậy cần được giải quyết đồng bộ: tổ chức lại mạng lưới thu gom, giảm lượng rác phải xử lý thông qua phân loại và tái chế, hoàn thiện định mức và đơn giá. Khi kinh phí gắn với kết quả đầu ra, thành phố sẽ có cơ sở tốt hơn để kiểm soát chi tiêu và nâng cao hiệu quả nguồn lực dành cho môi trường./.