Thị trường mua bán phát thải được kỳ vọng sẽ giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Ảnh: TL

Kinh nghiệm từ các nước châu Âu

Chính sách tài chính cho thị trường các-bon là tổng thể các giải pháp và công cụ mà nhà nước sử dụng để tạo lập, phân phối và sử dụng các nguồn lực tài chính có hiệu quả nhằm thiết lập, ổn định và phát triển thị trường các-bon. Trước tiên phải bàn đến chính sách giao dịch hạn ngạch phát thải, tín chỉ các-bon.

Hiện nay, hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon được phân loại là công cụ tài chính tại Anh và EU, theo đó việc giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon trên thị trường các-bon tại Anh và EU cũng như các đối tượng giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon đều được quản lý theo các quy tắc của thị trường tài chính và các pháp luật có liên quan khác, như chống gian lận và minh bạch thị trường. Quy định này là cần thiết để ngăn chặn các rủi ro về thao túng, giao dịch nội gián, thông tin sai lệch, tin đồn,…

Qua đó, đảm bảo việc giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon trên thị trường các-bon tại Anh và EU thông suốt, an toàn, minh bạch và hiệu quả, nâng cao niềm tin của các chủ thể vào thị trường các-bon. Đồng thời, do hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon được phân loại là công cụ tài chính tại Anh và EU, các công cụ, sản phẩm đòn bẩy từ các ngân hàng thương mại cho hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon cũng được cung cấp như đối với các sản phẩm tài chính khác để giúp nhà đầu tư, đầu cơ nâng cao hiệu suất đầu tư hoặc đầu cơ của mình.

Các quy định về vay mượn, gửi ngân hàng tín chỉ các-bon, hạn ngạch phát thải cũng đã được Anh và EU quy định cụ thể với thời hạn 1 năm, tuy nhiên không được chồng chéo giữa các giai đoạn.

Vấn đề thứ hai là chính sách thuế đối với giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon. Tham khảo từ quốc tế có thể thấy, giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon trên thị trường các-bon tại Anh và EU đều thuộc đối tượng chịu thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập doanh nghiệp với mức thuế suất phổ thông, thông thường.

Nguyên tắc xác định lợi nhuận (hoặc lỗ) từ giao dịch tín chỉ các-bon, hạn ngạch phát thải tại Anh và EU là như nhau, đều lấy doanh thu bán tín chỉ các-bon, hạn ngạch phát thải trừ chi phí mua tín chỉ các-bon, hạn ngạch phát thải.

Cuối cùng là chính sách sử dụng số tiền thu được từ thị trường các-bon. Việc phân bổ nguồn thu từ đấu giá hạn ngạch phát thải, số tiền thu được từ thuế và phí giao dịch hạn ngạch phát thải, tín chỉ các-bon có thể được nhập vào ngân sách hoặc đưa vào quỹ riêng tách bạch với ngân sách cho các mục tiêu cụ thể được áp dụng một cách linh hoạt trong từng nước tại Liên minh châu Âu. Việc tách bạch với ngân sách có thể giúp cho dòng tiền được chi đúng mục đích, thay vì chi cho các kế hoạch ngân sách nói chung.

Đảm bảo tính minh bạch, an toàn và liên tục

Chính sách tài chính có vai trò quan trọng để đảm bảo thị trường các-bon tại Việt Nam vận hành ổn định, là nền tảng để Chính phủ triển khai thí điểm thị trường các-bon tại Việt Nam từ năm 2025. Việc quy định rõ ràng và chi tiết về các loại giao dịch, công cụ và quy tắc thị trường tài chính giúp đảm bảo tính minh bạch, an toàn và liên tục của thị trường các-bon.

Các công cụ phái sinh được quy định bởi các quy tắc thị trường tài chính của EU, như các công cụ tài chính II (MiFID II), giúp tạo ra một thị trường minh bạch và bảo vệ người tham gia. Các chính sách thuế giá trị gia tăng, thu nhập doanh nghiệp đối với hoạt động giao dịch tín chỉ các-bon, hạn ngạch phát thải cần được quy định rõ ràng, công bằng và đáng tin cậy.

Việt Nam có thể nghiên cứu một chính sách linh hoạt và đa dạng về sử dụng số tiền thu được từ thị trường các-bon. Việc sử dụng số tiền thu được để đầu tư vào các lĩnh vực giảm phát thải khí nhà kính, phát triển năng lượng tái tạo, bảo tồn rừng, thu giữ và lưu trữ các-bon, khuyến khích sử dụng phương tiện công cộng và phát thải thấp, hỗ trợ tài chính cho nghiên cứu và phát triển công nghệ sạch và hiệu quả năng lượng là xu thế chủ đạo tại Anh và EU.

Như vậy, thông qua việc quy định rõ ràng và chi tiết về giao dịch tín chỉ các-bon, hạn ngạch phát thải cũng như áp dụng chính sách thuế hợp lý, sử dụng số tiền thu được một cách linh hoạt, thị trường các-bon của EU đã đạt được tính minh bạch, an toàn và hiệu quả.

Những bài học này có thể được áp dụng để xây dựng chính sách tài chính cho thị trường các-bon tại Việt Nam.