 |
| Việt Nam tăng hạng về minh bạch ngân sách. Ảnh minh họa |
Ngân sách nhà nước - tiền của người dân, phục vụ người dân
Tại Việt Nam, dù đã có những bước tiến đáng ghi nhận nhưng việc tiếp cận và phổ biến ngân sách nhà nước tới công dân vẫn còn gặp nhiều rào cản, đòi hỏi nỗ lực đồng bộ từ nhiều phía.
Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi tài chính do Nhà nước quản lý nhằm phục vụ các mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội và quốc phòng, an ninh. Do tài liệu ngân sách thường mang tính chuyên môn cao, khó tiếp cận, “ngân sách công dân” ra đời nhằm trình bày lại thông tin ngân sách bằng cách đơn giản, ngắn gọn và kết hợp trình bày trực quan hơn. Đây là công cụ giúp người dân không chuyên về tài chính cũng có thể nắm được thông tin cơ bản, hiểu và tham gia vào quá trình giám sát ngân sách một cách hiệu quả.
| Xây dựng một nền tài chính công khai và minh bạch Thúc đẩy ngân sách công dân là bước đi cần thiết để xây dựng một nền tài chính công khai và minh bạch. Việc sửa đổi để ngân sách không còn là những con số xa lạ mà trở thành thông tin dễ hiểu, dễ tiếp cận là bước đệm để người dân có thể giám sát, phản hồi và đồng hành cùng chính quyền. |
Theo các tổ chức quốc tế như Tổ chức Đối tác ngân sách quốc tế (IBP) và Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD), minh bạch tài chính qua ngân sách công dân giúp tăng cường niềm tin, cải thiện hiệu quả chi tiêu công và thúc đẩy phát triển bền vững. Khảo sát của (IBP) cho thấy, các quốc gia có ngân sách công dân hiệu quả ghi nhận mức độ tham gia cao của người dân vào quá trình lập kế hoạch, giám sát và đánh giá chi tiêu công.
Tại Việt Nam, Bộ Tài chính đã công bố ngân sách công dân cấp quốc gia từ năm 2015, mở rộng phạm vi công bố qua từng năm, bao gồm cả dự toán do Chính phủ trình Quốc hội và từ năm 2022 công bố thêm báo cáo về tình hình thực hiện thu – chi ngân sách theo quý. Ở cấp địa phương, số tỉnh thành thực hiện công bố đã tăng từ 1 tỉnh năm 2018 lên 26 tỉnh năm 2022 (theo khảo sát của POBI).
Tuy nhiên, thông tin ngân sách vẫn chưa thực sự được người dân tiếp cận một cách hiệu quả. Trong hội thảo tham vấn cộng đồng tại Lai Châu được tổ chức đầu năm 2024, cán bộ sở tài chính địa phương chia sẻ: “Chúng tôi đã công bố ngân sách công dân trên website tỉnh, nhưng nhiều năm liền không thấy có lượt truy cập”. Tương tự tại Hà Giang, mặc dù thông tin dự toán ngân sách được niêm yết và gửi đến người dân nhưng đa số họ đều không biết thông tin được công bố ở đâu và làm sao để tiếp cận. Khoảng cách này cho thấy ngân sách công dân hiện vẫn là một công cụ nằm trên giấy và chưa phát huy được tính thực tiễn.
Năm 2023, báo cáo cho thấy mức độ minh bạch ngân sách của Việt Nam mới đạt 51/100 điểm và sự tham gia của người dân chỉ đạt 19/100 điểm. Việc công bố ngân sách công dân chưa bắt buộc về mặt pháp lý, chưa có tiêu chuẩn chung và nhiều nơi vẫn làm mang tính hình thức. Việc tham vấn người dân còn hạn chế, khiến ngân sách công dân chưa thực sự phát huy vai trò kết nối giữa chính quyền và người dân như kỳ vọng.
Bài học từ các mô hình hiệu quả
Nhằm hỗ trợ Bộ Tài chính, Dự án Tăng cường quản lý tài chính công tại Việt Nam, tài trợ bởi Liên minh châu Âu và Chính phủ Đức thông qua Tổ chức Hợp tác quốc tế Đức (GIZ), đã triển khai chuỗi hoạt động hỗ trợ bao gồm nghiên cứu thực trạng, kinh nghiệm quốc tế, hỗ trợ Vụ Ngân sách nhà nước xây dựng các báo cáo ngân sách công dân từ năm 2022.
Một số quốc gia đã triển khai ngân sách công dân như một phần thiết yếu trong quản lý tài chính công. Tại Nam Phi, tài liệu "People’s Budget Guide" (Giới thiệu về ngân sách cho người dân) bao gồm 8 trang minh họa trực quan toàn bộ ngân sách bằng biểu đồ màu sắc được phát hành rộng rãi qua truyền hình, các kênh đại chúng, trường học và các tổ chức xã hội. Kết quả cho thấy, 72% người dân Nam Phi hiểu mục tiêu ngân sách và biết cách phản ánh nguyện vọng tới chính quyền (theo khảo sát IBP năm 2021).
Tại Philippines, Bộ Tài chính mời các tổ chức xã hội tham gia phản biện dự toán. Cổng thông tin "Budget Ng Bayan" công bố ngân sách theo từng tỉnh với chức năng góp ý trực tuyến cho phép người dân tham gia xuyên suốt quá trình, giúp tăng tính hợp pháp và làm cho ngân sách ngày càng gắn kết hơn với nhu cầu thực tế tại địa phương.
Mexico có hướng tiếp cận vô cùng sáng tạo thông qua truyện tranh. “Comics Budget” là tài liệu ngân sách dành cho học sinh cấp hai, giúp trẻ em và thanh thiếu niên sớm hình thành ý thức tài chính, góp phần tạo dựng nền tảng vững chắc cho một xã hội minh bạch trong tương lai.
| Làm sao để ngân sách công dân phát huy hiệu quả? Từ thực tiễn trong nước và bài học quốc tế, có ba giải pháp được đánh giá là khả thi để nâng cao hiệu quả thực hiện ngân sách công dân tại Việt Nam. Thứ nhất, cần thể chế hóa ngân sách công dân trong Luật Ngân sách nhà nước, quy định rõ việc công bố báo cáo này là bắt buộc ở cả cấp trung ương và địa phương. Đồng thời, Bộ Tài chính cần ban hành bộ tiêu chuẩn cụ thể về nội dung, thời điểm và hình thức trình bày. Thứ hai, báo cáo ngân sách công dân cần được chuẩn hóa, rút gọn, dễ đọc, sử dụng đồ họa minh họa và trình bày rõ các nội dung thiết yếu như mục tiêu ngân sách, chính sách thuế, các khoản chi phục vụ an sinh xã hội và đầu tư công, cũng như cách thức để người dân phản hồi hoặc tham gia quá trình xây dựng, giám sát. Thứ ba, cần phân cấp công bố thông tin ngân sách: cấp trung ương và tỉnh công bố số liệu tổng hợp, cấp huyện và xã công bố chi tiết các khoản chi liên quan trực tiếp đến đời sống người dân. Việc công khai cần đi kèm cơ chế tiếp nhận phản hồi và ứng dụng mạnh mẽ các nền tảng truyền thông số. |
