Sáng 30/10, Quốc hội đã nghe Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao (KSNDTC) Nguyễn Huy Tiến trình bày Tờ trình về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội thí điểm xử lý vật chứng, tài sản trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử một số vụ việc, vụ án hình sự.

Cho phép mua bán, chuyển nhượng vật chứng, tài sản

Theo Viện trưởng Nguyễn Huy Tiến, thực tiễn hoạt động tố tụng hình sự cho thấy có nhiều khó khăn, vướng mắc đặt ra nhất là trong việc xử lý vật chứng, tài sản trong các vụ án, vụ việc về tham nhũng, kinh tế. Nhiều vật chứng, tài sản có giá trị lớn tồn đọng khi bị thu giữ, tạm giữ, kê biên, phong tỏa trong thời gian dài chưa được xử lý sớm để lưu thông, gây đóng băng, lãng phí nguồn lực, ảnh hưởng đến quyền, lợi ích của cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân.

Bên cạnh đó, cũng còn thiếu các biện pháp để các cơ quan tố tụng thực hiện ngay từ đầu nhằm ngăn chặn sớm việc chuyển dịch, tẩu tán tài sản trước khi có đủ căn cứ áp dụng các biện pháp tố tụng kê biên, phong tỏa…

Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Nguyễn Huy Tiến trình bày Tờ trình.

Do vậy, để bảo đảm khơi thông nguồn lực, giải quyết những vấn đề cấp bách phát sinh, bảo đảm thu hồi sớm, tối đa giá trị tài sản bị thất thoát, chiếm đoạt…, Kết luận số 87-KL/TW ngày 13/7/2024 của Bộ Chính trị về Đề án “Xây dựng cơ chế xử lý vật chứng, tài sản bị tạm giữ, kê biên, phong tỏa trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử các vụ án, vụ việc” đã yêu cầu trong năm 2024, VKSNDTC xây dựng và trình Quốc hội ban hành Nghị quyết thí điểm này.

Phạm vi điều chỉnh của dự thảo Nghị quyết chỉ áp dụng thí điểm đối với các vụ án, vụ việc hình sự thuộc diện Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực theo dõi, chỉ đạo.

Cụ thể, 5 biện pháp xử lý vật chứng, tài sản được quy định tại dự thảo Nghị quyết gồm: (1) Trả lại tiền cho bị hại hoặc gửi tiền vào ngân hàng để chờ xử lý; (2) Nộp tiền bảo đảm để hủy bỏ việc thu giữ, tạm giữ, kê biên, phong tỏa; (3) Cho phép mua bán, chuyển nhượng vật chứng, tài sản và xử lý tiền thu được từ việc mua bán, chuyển nhượng; (4) Giao vật chứng, tài sản cho chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp để quản lý, khai thác, sử dụng; (5) Tạm ngừng giao dịch, tạm dừng việc đăng ký, chuyển quyền sở hữu, sử dụng tài sản.

Đối với từng biện pháp, dự thảo đã quy định rõ nội dung, điều kiện áp dụng, thẩm quyền, đối tượng. Riêng biện pháp tạm dừng giao dịch, tạm dừng đăng ký đã quy định rõ thời hạn áp dụng.

Chỉ áp dụng khi có đủ 5 điều kiện

Đối với các biện pháp xử lý 1, 2, 3, 4, dự thảo Nghị quyết quy định nhất quán, xuyên suốt, chỉ áp dụng khi có đủ 5 điều kiện.

Thứ nhất là, chỉ áp dụng đối với nhóm vật chứng, tài sản là: “tiền, bất động sản, tài sản gắn liền với đất, giấy tờ có giá, chứng khoán hoặc trang thiết bị, phương tiện, vật tư trong sản xuất, kinh doanh, dịch vụ” vì có giá trị lớn, phổ biến trong các vụ việc, vụ án.

Thứ hai là, việc áp dụng phải có sự đồng ý, chủ động đề nghị của những người liên quan, bảo đảm quyền tài sản của họ, hạn chế tối đa việc tranh chấp, khiếu nại, tố cáo, đòi bồi thường.

Thứ ba là, trước khi quyết định áp dụng, phải trưng cầu giám định, yêu cầu định giá tài sản theo quy định, bảo đảm khách quan, minh bạch, thu hồi tối đa, không để hao hụt, thất thoát giá trị của tài sản khi xử lý.

Thứ tư là, phải có sự thống nhất của các cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án trước khi quyết định áp dụng, bảo đảm không để xảy ra vi phạm, lợi dụng, lạm dụng; bảo đảm nhất quán quan điểm trong xử lý với quyết định của Tòa án khi xét xử.

Và điều kiện thứ năm là việc xử lý phải không làm ảnh hưởng đến việc chứng minh, giải quyết đúng đắn vụ việc, vụ án.

Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp Lê Thị Nga trình bày báo cáo thẩm tra.

Riêng với biện pháp tạm ngừng giao dịch, tạm dừng việc đăng ký, chuyển quyền sở hữu, sử dụng tài sản, dự thảo Nghị quyết quy định thí điểm biện pháp này nhằm ngăn ngừa việc tẩu tán, chuyển dịch tài sản liên quan tội phạm ngay từ ban đầu, tạo một bước sớm để kiểm tra, xác minh, khi có đủ căn cứ, điều kiện thì áp dụng ngay các biện pháp thu giữ, tạm giữ, kê biên, phong tỏa theo quy định.

Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1/1/2025 và được thực hiện không quá 3 năm.

Thẩm tra nội dung dự thảo Nghị quyết, Ủy ban Tư pháp (UBTP) tán thành với các nguyên tắc thực hiện thí điểm tại Điều 2 dự thảo Nghị quyết. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra cho rằng việc áp dụng các chính sách thí điểm sẽ xung đột với nhiều quy định trong pháp luật hiện hành, cả về thẩm quyền và trình tự, thủ tục.

Vì vậy, UBTP và VKSNDTC đã thống nhất phương án quy định những nguyên tắc cơ bản như: tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân, nhất là việc vẫn bảo đảm quyền tự định đoạt về tài sản của người bị buộc tội; tuân thủ nguyên tắc cơ bản của pháp luật hình sự, dân sự, tố tụng hình sự, tố tụng dân sự, thi hành án dân sự.

Trong đó, coi trọng vai trò của Tòa án trong quá trình tham gia vào việc xử lý tài sản ở giai đoạn trước xét xử; bảo đảm kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan tiến hành tố tụng; bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo, quyền được Nhà nước bồi thường thiệt hại…/.