Trong những năm gần đây, gạo Việt Nam đã từng bước mở rộng thị trường xuất khẩu, từ các thị trường truyền thống đến những thị trường có yêu cầu cao như Mỹ và châu Âu. Tuy nhiên, khi cuộc chơi toàn cầu thay đổi, những lợi thế dựa trên sản lượng và giá thấp cũng đang dần bộc lộ giới hạn.
Số liệu 8 tháng năm 2026 cho thấy Việt Nam xuất khẩu khoảng 6,03 triệu tấn gạo, trị giá gần 2,91 tỷ USD, giảm 5% về lượng và giảm 10,7% về giá trị so với cùng kỳ. Giá xuất khẩu bình quân đạt khoảng 481,5 USD/tấn, giảm 5,9%.
Đằng sau sự sụt giảm về giá trị không chỉ là biến động cung cầu thế giới, mà còn phản ánh một vấn đề lớn hơn: hạt gạo Việt Nam đang phải cạnh tranh trong một thị trường nơi chất lượng, thương hiệu và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng quyết định vị thế.
Với những dòng gạo cao cấp như ST25, câu chuyện không còn đơn thuần là bán được nhiều hơn, mà là làm sao giữ được giá trị của một sản phẩm đã được định vị ở phân khúc cao.
 |
| Nông dân Thoại Sơn, tỉnh An Giang áp dụng mô hình trồng lúa chất lượng cao, phát thải thấp và sản xuất theo hướng hữu cơ để tăng lợi nhuận. Ảnh: Lạc Nguyên |
Ông Nguyễn Lưu Tường - Giám đốc Công ty TNHH Gạo Ngon Nhất cho rằng, một trong những thách thức lớn của gạo ST25 Việt Nam tại thị trường quốc tế, đặc biệt là Mỹ, là sự cạnh tranh từ những sản phẩm cùng mang tên ST25 nhưng chất lượng không đồng đều.
“Một số sản phẩm được bán với mức giá thấp hơn đáng kể so với mặt bằng chung, trong khi chất lượng thực tế không tương xứng, gây ảnh hưởng đến niềm tin của người tiêu dùng đối với thương hiệu gạo Việt Nam” - ông Tường chia sẻ.
Đây là điểm nghẽn không dễ giải quyết. Khi một sản phẩm cao cấp bị đặt cạnh những sản phẩm giá rẻ nhưng không cùng chất lượng, doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc vào vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất và kiểm soát chất lượng sẽ chịu sức ép lớn.
Theo ông Tường, hiện gạo ST25 đạt chuẩn tại thị trường nội địa có mức giá khoảng từ 35.000 đồng/kg trở lên, trong khi tại Mỹ vẫn xuất hiện những sản phẩm có mức giá tương đương hoặc thấp hơn. Điều này đặt ra vấn đề về chi phí logistics, vận chuyển và xuất khẩu, đồng thời tạo áp lực cho doanh nghiệp muốn xây dựng thương hiệu dài hạn.
Tại Mỹ, gạo Việt Nam còn phải cạnh tranh trực tiếp với gạo thơm Hom Mali của Thái Lan - một thương hiệu đã có vị trí lâu năm trên thị trường quốc tế. Tuy nhiên, theo ông Tường, xu hướng tiêu dùng tại Mỹ đang có sự thay đổi khi khách hàng quan tâm nhiều hơn đến chất lượng sản phẩm. Đây là cơ hội để gạo ST25 phát huy lợi thế nhờ đặc tính thơm ngon, phù hợp khẩu vị người tiêu dùng.
Nhưng chất lượng sản phẩm thôi chưa đủ. Một sản phẩm tốt nếu không kiểm soát được chi phí đưa hàng ra thị trường cũng khó duy trì lợi thế cạnh tranh.
Ông Tường cho biết, biến động địa chính trị khiến giá nhiên liệu và chi phí vận chuyển quốc tế tăng cao, làm giá thành gạo Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ tăng lên trong bối cảnh người tiêu dùng tại đây cũng chịu áp lực bởi giá thực phẩm nhập khẩu.
Vì vậy, bài toán của doanh nghiệp xuất khẩu gạo hiện nay không chỉ là tìm kiếm đơn hàng, mà là xây dựng cả một chuỗi giá trị đủ sức bảo vệ giá bán.
Nếu thị trường Mỹ đặt ra bài toán về thương hiệu và phân khúc, thì châu Âu lại cho thấy một yêu cầu khác khắt khe hơn: tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và phát triển bền vững.
Ông Phan Văn Có - Giám đốc Công ty TNHH Vrice Group cho biết, doanh nghiệp hiện xuất khẩu chủ yếu sang hai thị trường Trung Đông và châu Âu. Tuy nhiên, trong bối cảnh thế giới nhiều biến động, lượng hàng xuất khẩu sang các khu vực này có xu hướng giảm do nhiều nguyên nhân, trong đó đáng chú ý là chi phí vận chuyển tăng cao.
Theo ông Có, áp lực lớn nhất tại châu Âu hiện nay là các tiêu chuẩn liên quan đến dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Nếu trước đây thị trường này kiểm soát khoảng 14 loại dư lượng trong sản phẩm gạo thì hiện nay danh mục đã mở rộng lên khoảng 285 chất.
Sự thay đổi này cho thấy thị trường nhập khẩu không chỉ mua sản phẩm cuối cùng, mà ngày càng quan tâm đến toàn bộ quá trình tạo ra sản phẩm.
Từ nguồn nước, đất đai, phương thức canh tác đến khả năng truy xuất nguồn gốc đều trở thành yếu tố quyết định khả năng tiếp cận thị trường.
Ông Có cho rằng, nguồn nước bị ảnh hưởng bởi chất thải sinh hoạt, công nghiệp có thể tác động trực tiếp đến cây trồng. Khi cây hấp thụ nguồn nước không bảo đảm, một số kim loại nặng có thể tồn dư trong sản phẩm, trong khi các thị trường nhập khẩu, đặc biệt là châu Âu, có giới hạn rất nghiêm ngặt về vấn đề này.
Theo ông Có, mô hình xuất khẩu dựa nhiều vào sản lượng và giá thấp ngày càng gặp khó khăn. Khi sản phẩm chỉ đạt chất lượng trung bình, doanh nghiệp sẽ phải hướng tới những thị trường có yêu cầu thấp hơn, đồng nghĩa với việc giá trị thu về cho cả doanh nghiệp và người nông dân đều bị hạn chế.
“Do đó, rào cản lớn nhất hiện nay của gạo Việt Nam là vấn đề chất lượng, đặc biệt là dư lượng thuốc bảo vệ thực vật” - ông Có nhận định.
 |
| Nhiều doanh nghiệp gạo kiểm soát đầu vào bằng cách bao tiêu sản phẩm từ sớm, giúp chuẩn hóa từ khâu chọn giống đến quy trình canh tác. Ảnh: Lạc Nguyên |
Bên cạnh chất lượng, logistics tiếp tục là điểm nghẽn. Theo ông Có, hệ thống cảng biển, đường bộ chưa đồng bộ khiến tình trạng ùn tắc, chậm giao hàng xảy ra, làm tăng chi phí vận chuyển và giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.
Rõ ràng, cuộc cạnh tranh mới của ngành gạo Việt Nam không còn nằm ở việc mở rộng sản lượng, mà ở khả năng tạo ra những sản phẩm có giá trị cao hơn.
Từ thực tế sản xuất, ông Phan Văn Có đề xuất, các cơ quan chức năng cần xem xét lại mô hình canh tác ba vụ lúa/năm tại một số khu vực. Có thể nghiên cứu chuyển đổi linh hoạt một số vùng từ ba vụ sang hai vụ để đất có thời gian phục hồi.
Khi mùa nước nổi về, cần cân đối việc đưa nguồn nước tự nhiên vào đồng ruộng để hỗ trợ rửa phèn, rửa mặn, giảm sâu bệnh và cải tạo đất.
Việc phục hồi hệ sinh thái sản xuất sẽ góp phần nâng cao chất lượng đất, nguồn nước, từ đó tạo ra sản phẩm gạo có chất lượng cao hơn, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của các thị trường quốc tế./.
