Khắc phục tình trạng dàn trải, nhiều đầu mối

Sáng 14/8, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã cho ý kiến về việc tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 Chương trình mục tiêu quốc gia.

Theo tờ trình của Chính phủ, nội dung các chương trình mục tiêu quốc gia hiện còn dàn trải, nhiều đầu mối quản lý, hệ thống văn bản hướng dẫn cồng kềnh; vẫn có tình trạng giao thoa về đối tượng, địa bàn, nhiệm vụ. Việc lập kế hoạch, chuẩn bị dự án, dự toán chưa gắn chặt với điều kiện sẵn sàng thực hiện, khả năng giải ngân và sản phẩm đầu ra.

Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến kết luận phiên họp ngày 14/8/2026. Ảnh: QUOCHOI.VN

Từ thực tế này, Chính phủ đề xuất xây dựng một chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể trên cơ sở thống nhất 4 chương trình về phát triển văn hóa; giáo dục và đào tạo; xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo, phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển.

Chương trình tổng thể dự kiến có tên gọi “Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035”. Mục tiêu, phạm vi, đối tượng và thời gian thực hiện tiếp tục được kế thừa từ 4 nghị quyết đã được Quốc hội thông qua.

Nội dung chương trình được sắp xếp thành 7 nhóm nhiệm vụ trọng tâm, gồm: phát triển hạ tầng thiết yếu và bảo vệ môi trường; phát triển kinh tế nông thôn, sản xuất, đa dạng hóa sinh kế, việc làm và nâng cao thu nhập; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và nguồn nhân lực; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển; bảo tồn và phát triển văn hóa; thực hiện chính sách đặc thù đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi; quản lý, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, chuyển đổi số, kiểm tra, đánh giá và truyền thông.

Tổng nguồn lực cần huy động thực hiện chương trình trong giai đoạn 2026 - 2030 là 808.558 tỷ đồng, trong đó ngân sách trung ương là 345.000 tỷ đồng. Chính phủ đề xuất rà soát, cơ cấu lại từng nguồn vốn, loại bỏ nội dung trùng lặp và nhiệm vụ thường niên; phấn đấu cơ cấu ngân sách nhà nước khoảng 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên.

Phương thức phân bổ vốn cũng được đề xuất chuyển từ “theo nhu cầu đăng ký” sang “theo năng lực và điều kiện sẵn sàng thực hiện”; bỏ quy trình trung gian qua đầu mối chủ chương trình. Địa phương được chủ động lựa chọn danh mục, thứ tự ưu tiên, phân bổ chi tiết, điều chỉnh vốn và phương thức thực hiện, đồng thời chịu trách nhiệm toàn diện về đối tượng, giá, khối lượng, chất lượng, tiến độ, hiệu quả và vận hành sau đầu tư.

Đẩy mạnh phân cấp quản lý vốn theo mục tiêu, hiệu quả

Thảo luận tại phiên họp, các ý kiến tại phiên họp cơ bản thống nhất với sự cần thiết tích hợp 4 chương trình. Nhiều ý kiến đề nghị phải đo lường được hiệu quả thực chất sau tích hợp về số lượng đầu mối, thủ tục, thời gian giao vốn, hạn chế chuyển nguồn và đặc biệt là kết quả thực tế đối với người dân.

Một số ý kiến lưu ý, khi phân cấp mạnh, địa phương có thể ưu tiên lựa chọn công trình xây dựng lớn, dễ giải ngân, trong khi các nhiệm vụ liên quan trực tiếp đến sinh kế, giảm nghèo và an sinh xã hội ít được quan tâm hơn. Vì vậy, dù tích hợp quản lý vẫn phải bóc tách, theo dõi riêng nguồn lực và kết quả thực hiện theo từng nhóm mục tiêu.

Phát biểu chỉ đạo tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu rõ, bản chất và mục tiêu chính của việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia nhằm khắc phục triệt để tình trạng manh mún, chồng chéo, đa đầu mối, giảm tối đa chi phí tuân thủ hành chính và đẩy mạnh phân cấp quản lý vốn ngân sách.

Chủ tịch Quốc hội chỉ rõ thực trạng điểm nghẽn lớn nhất thời gian qua là có quá nhiều văn bản hướng dẫn từ nhiều bộ, ngành, địa phương. Tình trạng này dẫn đến tâm lý sợ sai và giải ngân vốn chậm do thủ tục lòng vòng.

Để giải quyết tận gốc vấn đề này, giải pháp căn cơ trong thời gian tới là phải chuyển dịch phương thức quản lý: từ việc phân bổ theo từng dự án chi tiết sang giao vốn trọn gói. Trung ương, Quốc hội và Chính phủ đóng vai trò kiến tạo phát triển, chỉ ban hành mục tiêu đầu ra và các tiêu chí, định mức ngân sách khung. Quyền chủ động điều hòa nguồn vốn giữa các dự án thành phần tùy thuộc vào nhu cầu thực tế của từng địa bàn phải thuộc về địa phương.

Bên cạnh đó, Chủ tịch Quốc hội lưu ý nguy cơ gom 4 chương trình thành 1 chương trình tổng thể trên giấy tờ nhưng bên dưới vẫn tồn tại các ban quản lý chuyên trách riêng lẻ thuộc các bộ như Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Y tế, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Giáo dục và Đào tạo. Nếu như vậy thì thực chất chỉ là “gom cơ học”, địa phương vẫn phải chịu sự kiểm soát phân tán và thủ tục hành chính vẫn tiếp tục lòng vòng.

Giữ nguyên mục tiêu, giữ nguyên nguồn vốn

Giải trình tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn khẳng định việc tích hợp nhằm giảm khâu trung gian, giảm đầu mối và nâng cao hiệu quả. Tuy nhiên, đúng như chỉ đạo của Chủ tịch Quốc hội, phải giữ nguyên các mục tiêu quan trọng nhất, đồng thời giữ nguyên nguồn vốn; cải tiến cơ chế điều hành để thực hiện các mục tiêu một cách hiệu quả nhất.

Bộ trưởng Bộ Tài chính cũng thống nhất cao với chỉ đạo về giao vốn trọn gói và trao quyền chủ động cho địa phương theo tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Trung ương chỉ ban hành định mức và thống nhất về kết quả đầu ra để địa phương chủ động thực hiện.

Đối với cơ cấu 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết đây là mục tiêu phấn đấu. Trong quá trình điều hành cần hết sức linh hoạt, phù hợp với tình hình cụ thể của từng địa bàn, từng khu vực nhưng phải đạt mục tiêu chung.

Thay mặt cơ quan soạn thảo, Bộ trưởng khẳng định sẽ tiếp thu toàn bộ ý kiến, đặc biệt là ý kiến chỉ đạo của Chủ tịch Quốc hội, để phối hợp với cơ quan thẩm tra, báo cáo Chính phủ hoàn thiện sớm nhất dự thảo nghị quyết của Quốc hội phê duyệt chương trình mục tiêu quốc gia mới trên cơ sở tích hợp các chương trình hiện hành.

Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến cho biết, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội cơ bản tán thành với tờ trình của Chính phủ. Đồng thời, đề nghị Chính phủ tiếp thu đầy đủ các ý kiến, hoàn thiện hồ sơ theo hướng chỉ lập duy nhất một phương án trình Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất.

Nghị quyết của Quốc hội sẽ tích hợp toàn diện 4 chương trình hiện hành mà không làm thay đổi các mục tiêu chiến lược cốt lõi. Trong đó, Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh việc chuyển phương thức quản lý từ kiểm soát quy trình, thủ tục hành chính sang quản lý theo kết quả đầu ra.

Đối với việc phân cấp, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội yêu cầu phải thể hiện thành một điều khoản phân cấp mạnh mẽ, làm rõ vai trò, trách nhiệm của cấp tỉnh. Bởi, “thực tế ở địa phương, nguồn lực chương trình mục tiêu quốc gia chỉ là nguồn lực hỗ trợ thêm, còn chủ yếu địa phương vẫn phải tự dùng ngân sách địa phương để đầu tư tập trung, phát triển toàn diện trên các lĩnh vực. Do đó, giao trọn gói để tỉnh tự quyết định là hợp lý” - Phó Chủ tịch Quốc hội Đỗ Văn Chiến cho hay.