Tuân thủ tốt được hưởng lợi trực tiếp

Trao đổi với phóng viên Báo Tài chính - Đầu tư về những điểm mới có tác động trực tiếp tới cộng đồng doanh nghiệp tại Luật Hải quan (sửa đổi), ông Kim Long Biên - Trưởng ban Pháp chế Hải quan (Cục Hải quan, Bộ Tài chính) nhấn mạnh, tư duy quản lý đã được thể hiện rõ hơn trong Luật. Cụ thể là, cơ quan hải quan không quản lý tất cả doanh nghiệp và lô hàng theo cùng một mức độ kiểm soát, mà phân loại dựa trên rủi ro và mức độ tuân thủ.

Lần đầu tiên, quản lý tuân thủ được quy định một nội dung riêng trong Luật Hải quan. Cơ quan hải quan sẽ thu thập, xử lý dữ liệu, xây dựng hồ sơ tuân thủ, giám sát, đánh giá và áp dụng biện pháp quản lý phù hợp với mức độ tuân thủ của người khai hải quan.

Cán bộ hải quan thông quan hàng hóa cho doanh nghiệp. Ảnh: CTV

Đáng chú ý nhất là quy định: người khai hải quan tuân thủ pháp luật được xem xét ưu tiên thực hiện thủ tục hải quan, miễn, giảm mức độ kiểm tra, giám sát hải quan, kiểm tra sau thông quan và các hoạt động nghiệp vụ khác.

Như vậy, lợi ích của việc tuân thủ được quy định cụ thể hơn, không chỉ dừng ở việc tránh bị xử lý khi có vi phạm. Lịch sử tuân thủ tốt trở thành lợi thế của doanh nghiệp, giúp giảm mức độ can thiệp của cơ quan quản lý vào quá trình làm thủ tục.

Theo đại diện Ban Pháp chế Hải quan, yếu tố để “nhận diện” doanh nghiệp tuân thủ tốt là toàn bộ quá trình thực hiện nghĩa vụ hải quan, chứ không phải từng tờ khai.

Bởi vậy, việc khai báo chính xác, chấp hành quy định về thuế, mã số, trị giá, xuất xứ, giấy phép, kiểm tra chuyên ngành, lưu giữ chứng từ và thực hiện đúng các quy định về hàng hóa xuất nhập khẩu sẽ ngày càng có ý nghĩa trong đánh giá tuân thủ.

Đặc biệt, cơ quan hải quan sẽ ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo trong quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ. Dữ liệu doanh nghiệp cung cấp không chỉ phục vụ xử lý một giao dịch, mà còn có thể được phân tích, đối soát để nhận diện rủi ro và đánh giá mức độ tuân thủ.

Do đó, từ nay đến trước ngày 1/3/2027, doanh nghiệp cần rà soát hệ thống dữ liệu, quy trình kiểm soát trước và sau khai báo, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của từng bộ phận trong việc tạo lập, kiểm tra và lưu trữ dữ liệu.

Ngoài ra, Luật mới còn sửa đổi quy định hồ sơ hải quan có thể được nộp, xuất trình dưới dạng thông điệp dữ liệu. Đối với thành phần hồ sơ do cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành cấp qua Cơ chế một cửa quốc gia, người khai hải quan không phải nộp, xuất trình lại cho cơ quan hải quan.

Quy định này giúp giảm hồ sơ trùng lặp, chi phí tuân thủ và thời gian xử lý, nhưng đổi lại, doanh nghiệp phải bảo đảm dữ liệu điện tử có tính toàn vẹn, chính xác và có khả năng truy xuất. Đây cũng là hướng quản lý đang được đặt ra khi cơ quan hải quan chuyển mạnh sang phương thức quản lý dựa trên dữ liệu.

Quy định mới với hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử

Một thay đổi quan trọng khác là Luật Hải quan (sửa đổi) dành riêng Điều 16a để quy định kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử.

Theo đó, hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử vẫn phải làm thủ tục và chịu sự kiểm tra, giám sát hải quan. Tổ chức, cá nhân tại Việt Nam mua, bán hàng hóa với nước ngoài qua nền tảng thương mại điện tử phải thực hiện định danh, xác thực điện tử.

Đặc biệt, chủ quản nền tảng thương mại điện tử có trách nhiệm kết nối với hệ thống xử lý dữ liệu về thương mại điện tử của cơ quan hải quan; các chủ thể liên quan như doanh nghiệp kho ngoại quan, doanh nghiệp vận chuyển hoặc đại lý vận chuyển cũng phải cung cấp thông tin liên quan đến hàng hóa khi được yêu cầu.

Với nhóm doanh nghiệp này, năng lực kết nối, chia sẻ và quản trị dữ liệu sẽ trở thành một phần của năng lực tuân thủ. Doanh nghiệp cần rà soát khả năng định danh, xác thực điện tử; chuẩn hóa dữ liệu về hàng hóa, người bán, người mua, đơn hàng, vận chuyển và các thông tin liên quan; đồng thời chuẩn bị phương án kết nối với hệ thống xử lý dữ liệu của cơ quan hải quan theo quy định hướng dẫn.

Với doanh nghiệp xuất nhập khẩu thông thường, một điểm cần đặc biệt lưu ý là khai bổ sung và kiểm soát sau thông quan (hậu kiểm).

Luật quy định, đối với hàng hóa đã thông quan, người khai hải quan được khai bổ sung trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày thông quan và trước thời điểm cơ quan hải quan quyết định dừng đưa hàng qua khu vực giám sát, kiểm tra sau thông quan, thanh tra, kiểm tra; một số trường hợp liên quan đến giấy phép và kiểm tra chuyên ngành được loại trừ.

Quy định này tạo thêm cơ hội để doanh nghiệp chủ động sửa sai, nhưng đồng thời đòi hỏi doanh nghiệp phải có cơ chế rà soát tờ khai sau thông quan. Phát hiện sai và chủ động xử lý sớm sẽ quan trọng hơn việc chờ cơ quan hải quan phát hiện.

Tuân thủ quy định về sở hữu trí tuệ

Một nội dung đáng chú ý khác liên quan trực tiếp tới doanh nghiệp là kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ. Trong trường hợp có dấu hiệu xâm phạm, cơ quan hải quan có thể thông báo cho chủ thể quyền để đề nghị tạm dừng; chậm nhất 2 giờ làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ đề nghị, thủ trưởng cơ quan hải quan nơi làm thủ tục phải quyết định tạm dừng hoặc từ chối và nêu rõ lý do.

Với doanh nghiệp, quy định này đặt yêu cầu cao hơn đối với việc kiểm soát nguồn gốc, chứng từ và quyền sở hữu trí tuệ của hàng hóa, nhất là các nhóm mặt hàng có nguy cơ cao.

Nhìn tổng thể, Luật Hải quan sửa đổi đang tạo ra một quan hệ quản lý rõ hơn giữa tuân thủ và mức độ thuận lợi. Doanh nghiệp tuân thủ tốt có cơ hội được giảm kiểm tra, giảm thời gian và chi phí thực hiện thủ tục; trong khi cơ quan hải quan có điều kiện tập trung nguồn lực vào những lô hàng, doanh nghiệp và hoạt động có nguy cơ cao.