Kiến tạo dư địa cho thị trường trái phiếu

Trong bối cảnh nhu cầu vốn trung và dài hạn cho tăng trưởng ngày càng lớn, phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp trở thành một cấu phần quan trọng để xây dựng cơ cấu huy động vốn cân bằng hơn. Điều này không chỉ đòi hỏi mở rộng quy mô, mà còn đặt ra yêu cầu đa dạng hóa hàng hóa, nâng chất lượng thị trường và tạo nền tảng thu hút dòng vốn dài hạn.

Theo VIS Rating, từ đầu năm đến ngày 15/8/2026, cơ cấu phát hành có sự chuyển dịch đáng chú ý so với cùng kỳ. Tỷ trọng của nhóm ngân hàng giảm từ 72% xuống 51%, trong khi bất động sản nhà ở tăng từ 17% lên 37%; các ngành còn lại tăng từ 11% lên 12%. Cơ cấu này cho thấy dư địa đa dạng hóa nhà phát hành và hàng hóa vẫn còn lớn, nhất là ở những lĩnh vực có nhu cầu vốn dài hạn.

Công nhân làm việc tại Nhà máy sản xuất lắp ráp ô tô Trường Hải. Ảnh: Đức Thanh

Cùng với những chuyển dịch của thị trường, khuôn khổ pháp lý tiếp tục được hoàn thiện theo hướng mở rộng không gian phát triển. Tháng 5/2026, Bộ Tài chính xây dựng dự thảo Nghị định về chào bán trái phiếu ra công chúng của doanh nghiệp dự án đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP), mở thêm hướng huy động vốn cho các dự án hạ tầng dài hạn. Đến tháng 7, Chính phủ ban hành Nghị định số 200/2026/NĐ-CP về chào bán, giao dịch trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ trong nước và chào bán ra thị trường quốc tế.

Mới đây, Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán tiếp tục hoàn thiện các mắt xích liên quan. Theo đó, công ty chứng khoán chỉ được cung cấp dịch vụ đại diện người sở hữu trái phiếu khi được cấp phép nghiệp vụ bảo lãnh phát hành chứng khoán; các hợp đồng đã ký trước ngày Luật có hiệu lực vẫn được tiếp tục thực hiện. Dự thảo đồng thời sửa đổi hồ sơ chào bán trái phiếu chuyển đổi ra công chúng và bổ sung nhiệm vụ của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trong quản lý, giám sát thị trường trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ.

Đa dạng nguồn cung, mở rộng lực cầu

Trên nền tảng pháp lý ngày càng hoàn thiện, dư địa phát triển của thị trường sẽ được phát huy tốt hơn khi chất lượng nguồn cung tiếp tục được nâng lên và lực cầu dài hạn từng bước mở rộng. Đây cũng là cơ sở để thị trường phát triển cả về quy mô, chất lượng và tính bền vững.

Bà Hoàng Việt Phương - Tổng Giám đốc S&I Ratings đánh giá, Nghị định 200/2026/NĐ-CP cùng định hướng xây dựng cơ chế phát hành trái phiếu cho dự án PPP đang mở thêm không gian phát triển cho thị trường. Việc doanh nghiệp dự án PPP tiếp cận kênh trái phiếu có thể hình thành thêm lớp tài sản gắn với hạ tầng giao thông, năng lượng, logistics và dịch vụ công, qua đó đa dạng hóa cơ cấu thị trường vốn lâu nay tập trung chủ yếu vào bất động sản và tổ chức tín dụng.

Đặc thù vòng đời dài của các dự án cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về pháp lý và nhận diện rủi ro. Theo dự thảo, trái phiếu PPP phải công bố xếp hạng tín nhiệm định kỳ hàng năm trong suốt vòng đời trái phiếu. Cùng với đó, các yêu cầu về công bố thông tin, quản lý tài sản bảo đảm và trách nhiệm của tổ chức phát hành tạo thêm cơ sở để nhà đầu tư đánh giá chất lượng tín dụng.

“Để dư địa tăng trưởng được phát huy bền vững, thị trường cần tiếp tục phát triển xếp hạng tín nhiệm, nhà đầu tư tổ chức dài hạn như bảo hiểm, quỹ hưu trí và nâng chuẩn minh bạch theo thông lệ quốc tế. Như vậy, mở rộng nguồn cung cần song hành với nâng chất lượng hàng hóa và khả năng hấp thụ vốn dài hạn” - bà Phương nhận định.

Bài toán lực cầu càng trở nên quan trọng khi đặt cạnh nhu cầu vốn ngày một lớn của nền kinh tế. Bà Nguyễn Thanh Hiếu - Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Quản lý quỹ Amber (Amber Capital) cho biết, 6 tháng đầu năm 2026, GDP tăng 8,18%, vốn đầu tư thực hiện toàn xã hội đạt 1,808 triệu tỷ đồng, tăng 12,9%; đến ngày 26/6, tín dụng tăng 7,41%. Nhu cầu vốn gia tăng cho thấy sự cần thiết phải mở rộng các kênh huy động trung và dài hạn, qua đó chia sẻ áp lực cung ứng vốn với hệ thống ngân hàng.

Trong khi đó, theo FiinGroup, dư nợ trái phiếu doanh nghiệp cuối quý II/2026 đạt khoảng 1,38 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 10% GDP, còn cách mục tiêu tối thiểu 25% GDP vào năm 2030 theo Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán. Bà Hiếu cho rằng, bài toán không chỉ nằm ở việc tăng quy mô mà quan trọng hơn là thị trường được cấu thành bởi loại tài sản nào và rủi ro được phân bổ cho ai.

Cách tiếp cận quản trị rủi ro này được thể hiện rõ hơn tại Nghị định 200/2026/NĐ-CP. Về nguyên tắc, doanh nghiệp phát hành phải đáp ứng điều kiện nợ phải trả sau phát hành không vượt quá 5 lần vốn chủ sở hữu, trừ một số trường hợp đặc thù. Việc nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp là cá nhân tiếp cận trái phiếu riêng lẻ cũng được kiểm soát chặt hơn; trong các trường hợp luật định, trái phiếu phải có xếp hạng tín nhiệm đi kèm tài sản bảo đảm hoặc được tổ chức tín dụng bảo lãnh thanh toán.

Đây được nhìn nhận là bước chuyển từ quản lý “đầu vào phát hành” sang quản trị đồng thời rủi ro nhà phát hành, rủi ro tín dụng và tính phù hợp của nhà đầu tư. Cùng với nâng chuẩn quản trị, cơ cấu hàng hóa cũng cần đa dạng hơn, từ trái phiếu của doanh nghiệp sản xuất, hạ tầng, năng lượng, logistics, công nghệ đến trái phiếu xanh, bền vững và các sản phẩm gắn với dự án tạo dòng tiền. Các cấu trúc tài trợ dự án, trong đó có trái phiếu dự án, cũng giúp nhà đầu tư đánh giá trực tiếp pháp lý, dòng tiền và khả năng trả nợ.

Tuy nhiên, đa dạng nguồn cung mới là một nửa của bài toán. Đến ngày 30/6/2026, thị trường có 28 quỹ mở trái phiếu với tổng tài sản quản lý khoảng 12,4 nghìn tỷ đồng, theo Amber Capital. Trong khi đó, Đề án Cải cách tổng thể thị trường tài chính đặt mục tiêu đến năm 2030 tổng giá trị tài sản ròng của các quỹ đầu tư chứng khoán đạt 5% GDP, đồng thời ưu tiên phát triển quỹ đầu tư, quỹ hưu trí và doanh nghiệp bảo hiểm.

Điều đó cho thấy, phát triển bền vững thị trường trái phiếu không chỉ là bài toán mở rộng nguồn cung, mà còn phụ thuộc vào khả năng hình thành lực cầu dài hạn chuyên nghiệp. Khi các định chế đầu tư tham gia sâu hơn, năng lực thẩm định, định giá và phân tán rủi ro cũng được cải thiện. Đây là điều kiện để trái phiếu doanh nghiệp từng bước đảm nhiệm tốt hơn chức năng dẫn vốn trung và dài hạn, qua đó góp phần cân bằng hơn cấu trúc vốn của nền kinh tế.