Không để ách tắc thể chế làm lỡ cơ hội phát triển

Chỉ hơn 4 tháng sau khi được kiện toàn, Chính phủ nhiệm kỳ mới đã trình Quốc hội một khối lượng lớn các dự án luật, nghị quyết và cơ chế đặc thù nhằm xử lý những yêu cầu cấp bách của nền kinh tế. Từ cắt giảm điều kiện kinh doanh, sửa đổi chính sách hải quan, giảm thuế cho doanh nghiệp và hộ kinh doanh cho đến tháo gỡ vướng mắc cho các dự án phục vụ APEC 2027, cơ chế cho đô thị đặc biệt, đô thị lấn biển…, những ách tắc về thể chế đã khẩn trương được làm rõ và tháo gỡ để không làm chậm cơ hội phát triển.

Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất của Quốc hội khóa XVI vì thế là một minh chứng sinh động về tốc độ cải cách trong những tháng đầu nhiệm kỳ Chính phủ mới. Sau 17 ngày làm việc, Quốc hội đã thông qua 15 luật, 6 nghị quyết quy phạm pháp luật, cho ý kiến lần đầu đối với 7 dự án luật và quyết định nhiều vấn đề quan trọng khác.

Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI khai mạc ngày 3/8/2026. Ảnh: Đức Thanh

Với khối lượng công tác lập pháp rất lớn này, hàng loạt điểm nghẽn được đưa ra xử lý: điều kiện gia nhập thị trường; thủ tục hải quan; cơ chế tài chính, ngân hàng; các dự án điện gió, điện mặt trời; những công trình phục vụ APEC 2027; nguồn lực đất đai; quy trình đầu tư công; phát triển đô thị; khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Theo Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Tạ Đình Thi, sự thay đổi rõ nhất của các chính sách được ban hành trong Kỳ họp này là “thực sự chuyển đổi tư duy từ quản lý sang kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm”. Cùng với đó là bước chuyển “từ việc tập trung tiền kiểm sang hậu kiểm, gắn liền với việc cắt giảm triệt để các thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền”.

Một trong những ví dụ tiêu biểu là Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư cắt giảm, hợp nhất và thu hẹp danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện từ 198 xuống còn 137 ngành, nghề. Luật sửa đổi 10 luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường cắt giảm 47 điều kiện kinh doanh; 24 thủ tục hành chính trước đây thuộc thẩm quyền của các bộ được chuyển xuống UBND cấp tỉnh.

Chính phủ cũng đã chỉ đạo ban hành 11 nghị quyết về cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh. Qua đó đã giảm 53% thời gian, 55% chi phí tuân thủ, tiết kiệm trên 23.000 tỷ đồng cho người dân và doanh nghiệp. Đây là mức cắt giảm các thủ tục, đơn giản hóa thủ tục và điều kiện kinh doanh lớn nhất từ trước đến nay.

Bên cạnh những ý nghĩa về chi phí, thời gian tiết kiệm được, ý nghĩa quan trọng hơn của các chính sách là việc Nhà nước đang chuyển từ việc kiểm soát mọi hoạt động bằng điều kiện đầu vào sang tập trung quản lý những rủi ro thực sự cần thiết. Những rủi ro có thể kiểm soát bằng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc hoặc hậu kiểm thì không nhất thiết tiếp tục duy trì cơ chế tiền kiểm. Quản lý nhà nước vẫn phải chặt chẽ đối với sức khỏe cộng đồng, môi trường, an toàn xã hội, quốc phòng và an ninh, nhưng không thể để điều kiện kinh doanh trở thành rào cản mặc định đối với sáng kiến và đầu tư.

Như vậy, cải cách thể chế trực tiếp tạo thêm nguồn lực cho nền kinh tế mà không nhất thiết phải dùng đến nguồn chi từ ngân sách.

Ảnh: Đức Thanh

Phản ứng chính sách kịp thời và đúng hướng

Dấu ấn của một Chính phủ hành động, kiến tạo cũng được thể hiện ở khả năng phản ứng nhanh trước khó khăn của người dân và doanh nghiệp. Chỉ trong một thời gian rất ngắn, Chính phủ đã kịp thời hoàn thiện hồ sơ để trình Quốc hội thông qua Nghị quyết giảm 30% thuế thu nhập cá nhân và thuế thu nhập doanh nghiệp trong hai năm 2026 - 2027 đối với hộ kinh doanh, doanh nghiệp có tổng doanh thu hằng năm không vượt quá 10 tỷ đồng.

Dù mới có hiệu lực từ ngày 24/8, chính sách được áp dụng cho cả năm 2026. Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, có khoảng 2,7 triệu hộ, cá nhân kinh doanh, chiếm trên 99% tổng số hộ và cá nhân kinh doanh, cùng khoảng 865.000 doanh nghiệp, tổ chức, chiếm hơn 81% tổng số doanh nghiệp sẽ được giảm thuế theo chính sách này.

Theo đại biểu Hoàng Văn Nghĩa (đoàn Quảng Ngãi), chính sách giảm thuế là một “liều thuốc bổ” kịp thời và quý giá giúp doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hộ kinh doanh giải tỏa nút thắt về dòng tiền, giảm áp lực chi phí, từ đó trực tiếp hỗ trợ duy trì, phục hồi hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Ghi nhận sự nỗ lực rất lớn của Chính phủ trong việc “chạy đua với thời gian” để kịp trình Quốc hội, đại biểu Trần Hoàng Ngân (đoàn TP. Hồ Chí Minh) cũng chỉ ra, thời gian qua, nhiều chính sách miễn, giảm thuế giá trị gia tăng, thuế bảo vệ môi trường, thuế tiêu thụ đặc biệt, gia hạn thời gian nộp thuế, tiền thuê đất đã được ban hành để tiếp sức cho doanh nghiệp.

“Trong bối cảnh khó khăn đó, phải nói là chúng ta đã cố gắng rất nhiều và nhờ vậy, kinh tế của nước ta cũng có chiều hướng tăng trưởng tích cực” - đại biểu Trần Hoàng Ngân nhận xét.

Tuy nhiên, tinh thần cải cách không dừng ở việc có thêm chính sách ưu đãi. Doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện chiếm gần 98% tổng số doanh nghiệp hoạt động, tạo việc làm, thu nhập và sinh kế cho gần 6,5 triệu lao động. Nhưng như Thủ tướng Lê Minh Hưng đánh giá, khu vực này đông nhưng chưa mạnh; năng động nhưng năng lực quản trị, tài chính, chất lượng nguồn nhân lực và sức chống chịu còn hạn chế; số doanh nghiệp làm chủ công nghệ, tham gia sâu vào chuỗi giá trị và vươn ra thị trường quốc tế còn ít.

Bởi vậy, hỗ trợ bằng thuế chỉ là một phần. Chính phủ còn phải tiếp tục khơi thông vốn, đất đai, mặt bằng sản xuất; cải thiện khả năng tiếp cận hạ tầng và trung tâm đổi mới sáng tạo; thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp nhỏ và vừa với doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp FDI, viện nghiên cứu và trường đại học. Mục tiêu cuối cùng không phải kéo dài mãi trạng thái “nhỏ”, mà biến khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa thành “vườn ươm” của những doanh nghiệp vừa, doanh nghiệp lớn và các tập đoàn có khả năng cạnh tranh quốc tế.

Tinh thần xuyên suốt được Thủ tướng khái quát là: “Nhà nước kiến tạo - hiệp hội kết nối - doanh nghiệp tiên phong”.

Khơi thông nguồn lực, quản lý theo hiệu quả đầu ra

Cùng với giảm rào cản gia nhập thị trường, Chính phủ cũng tập trung vào việc giảm chi phí, khơi thông nguồn lực, nâng cao khả năng tiếp cận nguồn lực cho các doanh nghiệp. Vì vậy, một trong những định hướng lớn Chính phủ đề xuất cho việc sửa đổi Luật Đất đai là để giải quyết điểm nghẽn lớn hiện nay trong việc huy động, sử dụng nguồn lực, đó là cơ chế tài chính về đất đai.

Theo Thủ tướng Lê Minh Hưng, giá đất là đầu vào của tất cả các dự án và của nền kinh tế. Khi giá đất cao, thủ tục hành chính kéo dài, doanh nghiệp phải chịu thêm chi phí vốn thì toàn bộ chi phí sẽ cộng dồn vào giá sản phẩm cuối cùng. Do đó, muốn kiểm soát giá nhà, giá đất và tạo lập thị trường bất động sản minh bạch, bền vững, phải giải quyết đồng bộ: Nhà nước quyết định giá đất trên cơ sở dữ liệu và phương pháp khoa học; kết nối dữ liệu đất đai với dữ liệu chuyên ngành; công khai phương thức giao đất và nghĩa vụ tài chính; đồng thời đơn giản hóa thủ tục.

Đến tháng 7/2026, dữ liệu của 72,21 triệu thửa đất trên tổng số 100,68 triệu thửa của cả nước đã được số hóa. Đây sẽ chính là nền tảng để quản lý đất đai dựa trên dữ liệu, tăng tính công khai và giảm khoảng trống cho cơ chế xin - cho.

Một quyết sách khác cho thấy rõ tư duy cải cách mang tính cách mạng là định hướng hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công.

Hai đạo luật này cùng điều chỉnh việc quản lý, sử dụng nguồn lực ngân sách nhưng tồn tại những quy trình giao thoa, chồng lấn. Một đồng vốn đầu tư công phải đi qua cả quy trình ngân sách và quy trình đầu tư công, làm tăng tầng nấc và kéo dài thời gian chuẩn bị, phân bổ, điều chỉnh vốn.

Một nghịch lý trong thực tiễn điều hành lâu nay là, trong khi quy trình, thủ tục phê duyệt dự án ngày càng chặt chẽ, thì hiệu quả đầu tư công vẫn chưa đạt như kỳ vọng. Theo đại biểu Nguyễn Thành Trung (đoàn Lào Cai), một trong những nguyên nhân cốt lõi của thực trạng này là hệ thống pháp luật hiện hành quá tập trung vào kiểm soát đầu vào và sự tuân thủ quy trình hành chính, chưa thực sự chú trọng đến kết quả đầu ra và hiệu quả thực tế của dòng vốn.

Trước yêu cầu nguồn lực ngày càng lớn cho tăng trưởng hiện nay, yêu cải cách lúc này lại càng cấp thiết. Chính vì thế, một định hướng quan trọng trong Luật Ngân sách nhà nước là đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội của dự án đầu tư công. Dự thảo đã cụ thể hóa nội dung đánh giá hiệu quả đầu tư trong toàn bộ các khâu thực hiện dự án, từ chuẩn bị, phân bổ, đấu thầu, tổ chức triển khai và đến khi quyết toán đưa vào sử dụng. Đây là cơ sở để việc quản lý đầu tư công không dừng ở kiểm soát thủ tục, tiến độ giải ngân, mà gắn với hiệu quả kinh tế - xã hội trong toàn bộ vòng đời của dự án.

Quy trình quản lý tài chính công từ đó sẽ được thay đổi căn bản từ kiểm soát đầu vào, hồ sơ và quy trình hành chính sang đánh giá kết quả đầu ra, hiệu quả kinh tế - xã hội.

Biến công nghệ thành năng suất và thị trường Nếu cải cách thể chế có nhiệm vụ giải phóng những nguồn lực đang bị ách tắc, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phải tạo ra nguồn lực mới. Những chuyển động trong khoa học, công nghệ và chuyển đổi số đang dần tạo ra kết quả rõ nét. Trung tâm Dữ liệu quốc gia đã đi vào vận hành. Trong lĩnh vực ngân hàng, đến ngày 10/7/2026, hơn 164,3 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân đã được đối chiếu sinh trắc học; số lượng giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng 34,77% trong 5 tháng đầu năm. Chương trình Thách thức Đổi mới sáng tạo Việt Nam năm 2026 với chủ đề trí tuệ nhân tạo thu hút gần 2.500 lượt đăng ký, với gần 350 đội thi. Cả nước có hơn 81.200 doanh nghiệp công nghệ số đang hoạt động; doanh thu toàn ngành đến tháng 5 đạt 2.597 nghìn tỷ đồng, tăng 37%. Hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo Việt Nam xếp thứ 50 toàn cầu, tăng 5 bậc và đạt vị trí cao nhất từ trước đến nay; TP. Hồ Chí Minh lần đầu vào nhóm 100 hệ sinh thái khởi nghiệp hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, những con số này được xác định chỉ là kết quả ban đầu, cần phải được chuyển hoá thành khả năng ứng dụng công nghệ và đo được bằng hiệu quả kinh tế. Thủ tướng Lê Minh Hưng đã đặt ra yêu cầu rất cụ thể: “Không để chuyển đổi số chỉ là khẩu hiệu; không để chuyển đổi xanh trở thành gánh nặng chi phí đơn thuần; phải biến công nghệ thành năng suất cao hơn, chi phí thấp hơn và thị trường rộng hơn”. Đó mới là thước đo thực sự của đổi mới sáng tạo. Bởi vậy, Chính phủ đã yêu cầu khẩn trương hoàn thành việc xây dựng, làm sạch, chuẩn hóa và kết nối các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành với Trung tâm Dữ liệu quốc gia; cung ứng thủ tục hành chính qua Cổng dịch vụ công quốc gia; đẩy nhanh các sản phẩm công nghệ chiến lược và ngay trong năm 2026 phải có sản phẩm cụ thể, có giá trị.