Trong những ngày đầu giành chính quyền, Chính phủ lâm thời đã giao nhiệm vụ vô cùng quan trọng cho Bộ Tài chính, đó là bằng mọi giá phải nhanh chóng in được Giấy bạc của Chính phủ Việt Nam Dân chủ cộng hòa để sử dụng lưu thông tiền tệ và khẳng định nền độc lập, là sức mạnh và là biện pháp quan trọng để đấu tranh trên mặt trận tài chính - tiền tệ với thực dân Pháp.
Thực hiện nhiệm vụ được giao, khắc phục mọi gian khổ, với sự sáng tạo và dựa vào nhân dân để thực hiện nhiệm vụ, từ năm 1946, Bộ Tài chính đã triển khai công tác in ấn và phát hành Đồng bạc Tài chính - Giấy bạc Cụ Hồ trên cả 3 miền Bắc - Trung - Nam, đáp ứng nhu cầu của cuộc kháng chiến và nhu cầu chi tiêu của nhân dân. Tuy nhiên, ở khu vực miền Trung, việc đưa vào lưu thông Giấy bạc Tài chính gặp rất nhiều khó khăn do chính sách bao vây và chia cắt của thực dân Pháp.
 |
| Ngày 27/8/2022, UBND tỉnh Quảng Ngãi và UBND huyện Sơn Hà tổ chức Lễ đón nhận Bằng Di tích lịch sử quốc gia Di tích Xưởng in tín phiếu Liên khu V (1947 - 1950). Ảnh: Hữu Thọ |
Ngày 18/7/1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 231-SL/M cho phép chính quyền miền Nam Trung Bộ in và phát hành Tín phiếu ở vùng tự do Liên khu V (có giá trị như Giấy bạc Việt Nam). Thực hiện Sắc lệnh, đồng chí Phạm Văn Đồng và Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Trung Bộ quyết định thành lập Xưởng in Tín phiếu đặt tại xóm Xà Nay, thôn Chàm Rao, xã Sơn Nham, huyện Sơn Hà vào tháng 9/1947.
Theo tư liệu, địa điểm này gồm 2 khu nhà chính: khu nhà xưởng, khu nhà ở và nhà làm việc. Khu nhà xưởng gồm có phân xưởng in, phân xưởng đánh số, phân xưởng sửa chữa máy và thiết bị vật tư phục vụ sản xuất cùng nhà kho.
| Ngày 3/12/2021, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ký Quyết định số 3083/QĐ-BVHTTDL công nhận Xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia Địa điểm Xưởng in Tín phiếu của Liên khu V tại Xà Nay (1947 - 1950). Di tích lịch sử Quốc gia “Địa điểm Xưởng in Tín phiếu Liên khu V, tại Xà Nay” là sự khắc ghi, tôn vinh sự hy sinh, cống hiến của các thế hệ đi trước và trở thành điểm sáng, là niềm tự hào về truyền thống cách mạng cho các thế hệ tiếp sau. |
Phân xưởng in được trang bị 5 máy minet, vận hành bằng đạp chân. Vẽ mẫu bạc tín phiếu do họa sĩ Hoàng Kiệt đảm nhận, còn bản ảnh in bằng đồng (khuôn in) do ông Văn Hồ - thợ điêu khắc có tiếng ở Đà Nẵng thực hiện.
Ban đầu, do chưa có điều kiện thành lập xưởng giấy riêng, nên giấy in bạc tín phiếu phải sử dụng giấy làm bằng nguyên liệu giang với rơm, chất liệu giấy hơi bở, không có ngôi sao chìm hình 5 cánh. Sau này, cơ quan tổ chức một xưởng giấy riêng, sản xuất được loại giấy có bóng mờ có ngôi sao chìm hình 5 cánh góp phần ngăn ngừa những hành vi làm giả bạc tín phiếu.
Phân xưởng đánh số làm nhiệm vụ đóng số trên giấy bạc sau khi in. Chữ số để đóng số trên giấy bạc lúc đầu mua được một ít ở thành phố, nhưng do số lượng giấy bạc in ngày một nhiều nên dẫn đến việc thiếu số. Để khắc phục tình trạng này, cán bộ kỹ thuật của phân xưởng sửa chữa máy đã dùng hợp kim chì, thiếc, ăng-ti-moon pha chế để đúc thêm nhiều loại số mới đáp ứng được nhu cầu về chữ số.
Tín phiếu (nhân dân Liên khu V vẫn gọi là Tín phiếu Cụ Hồ) được in ấn tại Xưởng in Tín phiếu tại Xà Nay là một trong những đề xuất sáng tạo của Bộ Tài chính, đứng đầu là Bộ trưởng Lê Văn Hiến, nhằm đảm bảo việc lưu thông tiền tệ tại Nam Trung Bộ trong bối cảnh bao vây cấm vận của thực dân Pháp.
Xưởng in Tín phiếu tại Xà Nay ra đời và tồn tại trong thời gian gần 3 năm (từ tháng 9/1947 - tháng 1/1950), sau đó chuyển về xã Trà Lâm, huyện Trà Bồng tiếp tục hoạt động đến tháng 6/1951, nhưng những tờ Tín phiếu được in ấn và phát hành tại đây có tính chất đặc thù và ý nghĩa lịch sử vô cùng quan trọng.
Tín phiếu được in tại đây không những lưu hành ở vùng tự do, mà còn được đưa vào sử dụng ở một số vùng địch kiểm soát, đã góp phần phát triển sản xuất, lưu thông hàng hóa, xây dựng nền kinh tế tự túc ở Liên khu V, tự cung cấp đủ nhu cầu cho chiến trường Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, đồng thời làm nghĩa vụ quốc tế với nhân dân hai nước bạn Lào và Campuchia. Việc này đã tạo điều kiện thuận lợi để đẩy mạnh công cuộc kháng chiến đi đến thắng lợi, chống lại sự phá hoại về mặt tài chính của thực dân Pháp.
Trong bối cảnh chiến tranh ác liệt, nhưng Xưởng in Tín phiếu đã làm nên điều kỳ diệu là vượt qua tất cả hy sinh, gian khó để thực hiện thắng lợi chủ trương của Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh, in và phát hành những tờ Tín phiếu ở Nam Trung Bộ, đã tạo ra nguồn lực tài chính phục vụ đắc lực cho công cuộc kháng chiến của dân tộc.
Trên hành trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, ngành Tài chính Việt Nam đã tiến những bước dài cùng đất nước và đã đạt được nhiều thành tựu đáng tự hào. Những công lao, đóng góp to lớn của các cán bộ, công nhân Xưởng in Tín phiếu Liên khu V đã tạo mốc son trong lịch sử ngành Tài chính Cách mạng Việt Nam.
Trong hoàn cảnh khó khăn, gian khổ của cuộc kháng chiến, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo sáng suốt của Liên khu ủy Khu V, Xưởng in tín phiếu Liên khu V đã sản xuất và phát hành những Tờ Tín phiếu Cụ Hồ, đây là công cụ, là phương tiện và là vũ khí sắc bén, hiệu quả để đấu tranh trên mặt trận tài chính, tiền tệ với thực dân Pháp xâm lược, đã khẳng định chủ quyền quản lý tài chính, tiền tệ sau khi giành chính quyền của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Địa điểm Di tích Xưởng in Tín phiếu của Liên khu V cũng là chứng tích lịch sử tiêu biểu cho tinh thần tự lực, tự cường và ý chí khắc phục khó khăn của quân và dân miền Nam Trung Bộ trong việc xây dựng vùng Liên khu V trở thành căn cứ địa vững chắc về kinh tế, chính trị, quân sự, đáp ứng nhu cầu của cuộc kháng chiến góp phần cùng cả nước đánh thắng thực dân Pháp xâm lược.
Vào năm 1998, Bảo tàng tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi đã tìm thấy 3 khuôn in Tín phiếu bằng đồng còn nguyên vẹn tại khu vực mặt bằng của xưởng in Tín phiếu ở xóm Xà Nay, thôn Chàm Rao, xã Sơn Nham. Việc tìm thấy 3 khuôn in ngay tại vị trí nền cũ của xưởng in bạc tín phiếu đã góp phần khẳng định vị trí, vai trò và giá trị lịch sử của di tích này.
Có thể khẳng định, Di tích Địa điểm Xà Nay, nơi đặt Xưởng in tín phiếu của Liên khu V là địa danh đi vào lịch sử, ghi dấu sự hình thành và phát triển của ngành Tài chính Việt Nam trong công cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Dưới sự chỉ đạo của đồng chí Phạm Văn Đồng và Liên khu ủy khu V, sự đùm bọc, giúp đỡ của nhân dân địa phương, cán bộ, nhân viên xưởng in Tín phiếu của Liên khu V với tinh thần tự lực, tự cường đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao, góp phần quan trọng vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược./.
