Thay đổi tư duy quản lý

Nền kinh tế càng hội nhập sâu, dòng hàng hóa càng lớn thì yêu cầu đối với cơ quan Hải quan đòi hỏi cao hơn nhiều lần. Trước đây, hình ảnh Hải quan thường gắn với kiểm tra, giám sát hàng hóa tại cửa khẩu, nhưng hiện nay vai trò đó đang được mở rộng: không chỉ kiểm soát dòng hàng, mà còn phải góp phần làm cho dòng hàng lưu chuyển nhanh hơn, chi phí thấp hơn và an toàn hơn. Sự thay đổi không chỉ về công nghệ hay quy trình nghiệp vụ, mà trước hết là thay đổi về tư duy quản lý.

Trao đổi với phóng viên về tầm nhìn phát triển của ngành Hải quan, Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Văn Thọ nhấn mạnh, ngành đang hướng đến hải quan số, đây không chỉ là giải pháp công nghệ mà là thay đổi toàn diện phương thức quản lý, gắn với chuẩn mực quốc tế, lấy doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ, coi hiệu quả thông quan là yếu tố trực tiếp tác động đến sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Cán bộ hải quan thông quan hàng hoá cho doanh nghiệp. Ảnh: CTV

Nhìn từ phía cộng đồng doanh nghiệp, sự thay đổi này cũng đã được ghi nhận. Ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đánh giá, cải cách thủ tục hành chính hải quan thời gian qua thể hiện rõ tư duy đổi mới, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ quản lý sang phục vụ. Theo ông, cải cách thủ tục hải quan tiếp tục là một trong những trụ cột quan trọng góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, thúc đẩy xuất nhập khẩu và thu hút hiệu quả dòng vốn đầu tư.

Nhận xét của cộng đồng doanh nghiệp cho thấy: cải cách Hải quan không còn là câu chuyện nội bộ của ngành, mà đã trở thành một bộ phận của năng lực cạnh tranh quốc gia.

Nhìn lại chặng đường cải cách, sự thay đổi này đã góp phần tạo nền tảng cho bước phát triển mạnh mẽ của thương mại Việt Nam. Trong giai đoạn 2015 - 2024, tổng trị giá xuất nhập khẩu hàng hóa đạt khoảng 5.520 tỷ USD. Năm 2025, kim ngạch tiếp tục lập kỷ lục, lần đầu vượt mốc 900 tỷ USD, tạo đà cho năm 2026 tiệm cận mốc 1.000 tỷ USD.

Khi quy mô thương mại ngày càng lớn, cách thức quản lý cũ không còn phù hợp. Mỗi lô hàng phải mất thêm thời gian chờ đợi, mỗi thủ tục phải qua thêm một khâu trung gian, chi phí của doanh nghiệp sẽ tăng lên và cuối cùng tác động trở lại giá thành hàng hóa, năng lực cạnh tranh và sức hấp dẫn của môi trường đầu tư. Đây là lý do chuyển đổi số trở thành trụ cột trong quá trình hiện đại hóa Hải quan. Hệ thống VNACCS/VCIS cùng các hệ thống vệ tinh được duy trì ổn định, bảo đảm hoạt động thông quan 24 giờ mỗi ngày, 7 ngày mỗi tuần. Cơ chế một cửa quốc gia, Cơ chế một cửa ASEAN tiếp tục được mở rộng, từng bước kết nối dữ liệu giữa Hải quan và các cơ quan quản lý.

Kết quả thể hiện rõ qua quy mô xử lý hồ sơ. Từ đầu năm đến ngày 19/7/2026, ngành Hải quan đã tiếp nhận gần 75,9 triệu hồ sơ, trong đó hơn 75,87 triệu hồ sơ được tiếp nhận trực tuyến, tỷ lệ số hóa gần như tuyệt đối.

Cải cách tạo thêm dư địa tăng trưởng

Chia sẻ với phóng viên, ông Trần Đức Hùng - Phó Cục trưởng Cục Hải quan cho hay, nếu chuyển đổi số tạo hạ tầng cho Hải quan hiện đại, thì cải cách thủ tục hành chính mới là nơi doanh nghiệp trực tiếp cảm nhận giá trị của sự thay đổi.

Từ đầu năm 2026 đến nay, thực hiện Nghị quyết số 66-NQ/TW và Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị, Cục Hải quan đã trình Bộ Tài chính ban hành mới 4 thủ tục hành chính, sửa đổi 11 thủ tục và bãi bỏ 1 thủ tục không còn phù hợp. Cùng với đó, các tiêu chuẩn, biện pháp quản lý được xây dựng đồng bộ với phương án cắt giảm điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính từ ngày 1/7/2026.

Điều đáng nói, cải cách lần này không dừng ở việc “bớt giấy tờ”, mà hướng tới thay đổi phương thức quản lý. Những khâu có thể số hóa, tự động hóa được đưa lên môi trường điện tử; những nội dung không nhất thiết phải kiểm tra trước thông quan được chuyển sang hậu kiểm.

Một điểm nhấn đáng chú ý kể từ ngày 1/6/2026 là mô hình thông quan tập trung được thí điểm tại Chi cục Hải quan khu vực III. Sau hơn 2 tháng vận hành, thời gian thông quan trung bình giảm từ 1.971 phút xuống 1.662 phút mỗi tờ khai, tương đương khoảng 16%; doanh nghiệp tiết kiệm trung bình hơn 5 giờ chờ đợi mỗi lô hàng. Khoảng thời gian này đồng nghĩa với giảm chi phí lưu container, lưu bãi, điều phối phương tiện và tăng tốc độ quay vòng hàng hóa.

Đáng chú ý, hiệu quả cải cách không chỉ nằm trên bảng thống kê. Ông Nguyễn Anh Đức - đại diện Công ty TNHH Truth Logistics Việt Nam, doanh nghiệp chuyên nhập khẩu nông sản cho biết, trong quá trình thực hiện mô hình, doanh nghiệp có thể làm việc với cơ quan Hải quan ngay cả vào ngày cuối tuần để xử lý sớm lô hàng. Theo ông, chứng từ đã được kiểm tra trên hệ thống, doanh nghiệp gần như chỉ làm việc trên máy tính tại văn phòng và sau khi hoàn tất thông quan có thể chủ động điều xe đi nhận hàng. Đó là một minh chứng sinh động cho sự chuyển dịch từ “quản lý hồ sơ” sang “quản lý dòng chảy hàng hóa”.

Theo Cục Hải quan, từ thông quan tập trung, hướng cải cách tiếp tục được mở rộng tới cửa khẩu thông minh, nơi dữ liệu, công nghệ và quy trình được kết nối để hình thành phương thức quản lý hiện đại hơn tại biên giới.

Những cải cách ấy đang diễn ra cùng với một dòng chảy thương mại ngày càng lớn. Chỉ trong 7 tháng của năm 2026, ngành Hải quan đã thông quan kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 659,58 tỷ USD, tăng 28,1% so với cùng kỳ; số thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt 309.994 tỷ đồng, tăng 18,7%.

Theo Cục trưởng Nguyễn Văn Thọ, thời gian tới, ngành Hải quan tiếp tục hoàn thiện thể chế cho hải quan số, thương mại điện tử xuyên biên giới, cửa khẩu thông minh và kiểm tra chuyên ngành; đồng thời đánh giá toàn diện mô hình thông quan tập trung để từng bước mở rộng.

Trong đó, việc nghiên cứu thống nhất giao cơ quan Hải quan thực hiện kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất nhập khẩu và phương tiện vận tải xuất nhập cảnh tại cửa khẩu được kỳ vọng sẽ giảm đầu mối quản lý, rút ngắn thời gian thông quan và nâng cao hiệu quả phục vụ. Mục tiêu cốt lõi của cải cách Hải quan trong chặng đường tới vì thế không chỉ là “giảm thủ tục”, mà hướng tới một chuẩn mực cao hơn: giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian thông quan và tạo môi trường thuận lợi, minh bạch, dễ dự báo cho doanh nghiệp.