Tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, ngày 21/10, các ý kiến thảo luận về dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cho thấy sự cần thiết phải kết hợp mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng với cải cách thủ tục hành chính. Nếu quy định cấm trưng bày cần được thiết kế đủ rõ để người bán tuân thủ, thì đề xuất bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ lại đặt ra yêu cầu chuyển từ quản lý hồ sơ sang giám sát hoạt động kinh doanh thực tế.

Kiểm soát sự hiện diện của thuốc lá tại điểm bán

Quy định cấm trưng bày thuốc lá cần hướng trực tiếp đến mục tiêu hạn chế hình ảnh sản phẩm xuất hiện trước công chúng, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên. Theo đó, phạm vi điều chỉnh nên được xác định dựa trên khả năng người tiêu dùng nhìn thấy sản phẩm, thay vì áp dụng đồng nhất cho mọi hoạt động trong hệ thống phân phối.

Luật hiện hành cho phép điểm bán lẻ trưng bày tối đa một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu. Dự thảo sửa đổi đề xuất cấm trưng bày tại cả cơ sở bán buôn và bán lẻ, nhằm giảm hình thức quảng cáo gián tiếp và hạn chế tác động của hình ảnh thuốc lá đối với hành vi tiêu dùng.

Sự khác biệt giữa hai loại hình kinh doanh cần được tính đến khi xác định phạm vi cấm. Trong khi điểm bán lẻ thường xuyên tiếp xúc với người mua cuối cùng, cơ sở bán buôn chủ yếu thực hiện chức năng lưu kho, kiểm đếm và phân phối hàng hóa giữa các thương nhân.

Quy định cấm trưng bày thuốc lá cần hướng trực tiếp đến mục tiêu hạn chế hình ảnh sản phẩm xuất hiện trước công chúng, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên. Ảnh chat GPT minh họa.

Việc áp dụng cùng một yêu cầu che kín sản phẩm tại mọi khu vực của cơ sở bán buôn có thể làm phát sinh chi phí cải tạo kho bãi, bố trí vật che chắn và thay đổi quy trình vận hành, dù không phải khu vực nào cũng có nguy cơ khiến công chúng tiếp xúc với hình ảnh thuốc lá.

Kinh nghiệm tại Australia, New Zealand và Anh cũng cho thấy các quy định cấm trưng bày thường hướng đến khu vực bán lẻ và khả năng tiếp xúc của công chúng. Đối với cơ sở vừa bán buôn vừa bán lẻ, việc phân định khu vực phục vụ người tiêu dùng với khu vực lưu kho, phân phối sẽ giúp chính sách được áp dụng đúng mục tiêu.

Bên cạnh phạm vi, vấn đề cần giải quyết là ranh giới giữa hành vi trưng bày nhằm quảng bá và hoạt động cung cấp thông tin phục vụ giao dịch hợp pháp. Một sản phẩm được đặt công khai để thu hút sự chú ý có bản chất khác với việc người bán lấy hàng từ nơi cất giữ theo yêu cầu của khách, kiểm kê hoặc sắp xếp hàng hóa.

Tại phiên thảo luận ngày 21/10, ĐBQH Trần Văn Khải (Đoàn Ninh Bình) cũng chỉ ra nguy cơ thiếu thống nhất giữa quy định cấm trưng bày với nghĩa vụ niêm yết giá và quyền được thông tin của người tiêu dùng. Theo đại biểu, việc hiển thị tên và giá sản phẩm nếu bị coi là trưng bày có thể khiến người kinh doanh lúng túng khi thực hiện các nghĩa vụ pháp lý khác nhau.

Để giải quyết, đại biểu kiến nghị cho phép niêm yết danh mục tên sản phẩm và giá bán bằng chữ theo mẫu thống nhất, không sử dụng hình ảnh hoặc yếu tố quảng cáo. Đồng thời, những thao tác thông thường như lấy hàng để giao khách, kiểm kê hoặc sắp xếp sản phẩm cần được xác định rõ là hoạt động được phép.

Tránh tạo khoảng trống cho thị trường bất hợp pháp

Một yêu cầu không kém phần quan trọng là xây dựng lộ trình chuyển tiếp dựa trên năng lực tuân thủ của từng nhóm cơ sở. Việc thay đổi quầy kệ, phương thức cất giữ hàng hóa và quy trình bán hàng có tác động khác nhau giữa chuỗi bán lẻ lớn và các hộ kinh doanh nhỏ, trong đó có khả năng tạo khe hở để hàng bất hợp pháp có thể chen vào.

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga - Phó Trưởng Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng, đề nghị có giải pháp hỗ trợ người kinh doanh thích ứng với quy định mới. Luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh cho rằng, có thể cân nhắc lộ trình chuyển tiếp 18 - 24 tháng trên cơ sở đánh giá tác động thực tế, đồng thời nghiên cứu thí điểm tại một số địa bàn trước khi triển khai rộng rãi.

Luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh cho rằng, có thể cân nhắc lộ trình chuyển tiếp 18 - 24 tháng trên cơ sở đánh giá tác động thực tế.

Đặc biệt, hiệu quả của lệnh cấm cần được xem xét trong tổng thể quản lý thị trường. Ông Lê Đại Hải - nguyên Phó Cục trưởng Cục Pháp luật Dân sự - Kinh tế (Bộ Tư pháp), lưu ý pháp luật không chỉ phải trả lời câu hỏi “cấm cái gì”, mà còn cần làm rõ phương thức quản lý và căn cứ thực thi.

Thảo luận tại tổ 6 ngày 21/10, ĐBQH Phan Thị Mỹ Dung (Đoàn Tây Ninh) lưu ý, nếu nguồn cung hợp pháp bị thu hẹp quá mức trong khi nhu cầu chưa giảm tương ứng, một phần giao dịch có thể chuyển sang thị trường bất hợp pháp.

Do đó, kiểm soát trưng bày cần song hành với truy xuất nguồn gốc, phát hiện thuốc lá lậu, hàng giả và xử lý hoạt động bán hàng trái phép trên môi trường trực tuyến. Chính sách chỉ đạt hiệu quả đầy đủ khi các cơ sở hợp pháp được hướng dẫn tuân thủ, còn những kênh cung ứng bất hợp pháp được kiểm soát tương xứng.

Cải cách giấy phép để tăng hiệu quả giám sát thị trường

Cùng với việc hoàn thiện quy định cấm trưng bày, đề xuất bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá cần được xem xét trên cơ sở phân biệt giữa điều kiện kinh doanh và thủ tục chứng nhận việc đáp ứng điều kiện đó. Việc duy trì quản lý chặt chẽ đối với thuốc lá không nhất thiết đồng nghĩa mọi khâu lưu thông đều phải chịu một cơ chế cấp phép riêng.

ĐBQH Phạm Ngọc Lâm cho rằng, việc duy trì quản lý chặt chẽ đối với thuốc lá không nhất thiết đồng nghĩa mọi khâu lưu thông đều phải chịu một cơ chế cấp phép riêng. Ảnh: quochoi.vn

Theo phân tích của đại biểu Phạm Ngọc Lâm, hoạt động cấp giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ hiện chủ yếu dựa trên việc thẩm định hồ sơ, giấy tờ. Trong khi đó, lượng thuốc lá được đưa ra thị trường còn phụ thuộc vào cơ chế kiểm soát sản xuất, nhập khẩu và nhiều chính sách liên quan.

Đáng chú ý, chủ trương cải cách thủ tục hành chính đã được cụ thể hóa trong các quyết sách của Chính phủ theo Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP và Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP.

Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục quy định bắt buộc giấy phép theo cơ chế cũ có thể dẫn đến nguy cơ phát sinh trở lại chín thủ tục hành chính liên quan đến ba khâu phân phối, bán buôn và bán lẻ. Đây là vấn đề được đại biểu Phạm Ngọc Lâm đặt ra khi thảo luận về tính thống nhất của chính sách, nhất là khi hộ kinh doanh đang phải thích ứng với nhiều thay đổi về thuế, hóa đơn điện tử và kế toán.

Từ quy định cấm trưng bày đến đề xuất bãi bỏ giấy phép, điểm chung cần hướng đến là một cơ chế quản lý có trọng tâm, minh bạch và có thể kiểm chứng. Bảo vệ sức khỏe cộng đồng vẫn phải là mục tiêu xuyên suốt; còn phạm vi điều chỉnh, thủ tục hành chính và phương thức thực thi cần được thiết kế để phục vụ mục tiêu ấy một cách hiệu quả nhất./.