Đây là phương án nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời giảm gánh nặng hành chính cho doanh nghiệp và hộ kinh doanh.

Tại phiên thảo luận ngày 21/10, một số đại biểu Quốc hội đã đề xuất cân nhắc bãi bỏ yêu cầu cấp giấy phép đối với hoạt động phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá, thay bằng phương thức quản lý dựa trên điều kiện kinh doanh và tăng cường hậu kiểm.

Theo các đại biểu, việc kiểm soát một ngành hàng đặc thù như thuốc lá là cần thiết. Tuy nhiên, hiệu quả quản lý không chỉ phụ thuộc vào số lượng giấy phép được cấp, mà quan trọng hơn là khả năng giám sát hoạt động kinh doanh và phát hiện, xử lý những hành vi vi phạm trong thực tế.

Giấy phép có phải công cụ kiểm soát thị trường hiệu quả nhất?

Phát biểu tại Tổ 13, đại biểu Phạm Ngọc Lâm (Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai) cho rằng, việc quy định bắt buộc phải có giấy phép đối với các hoạt động kinh doanh thuốc lá có thể tạo thêm rào cản, gia tăng thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ.

Theo đại biểu, giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá hiện nay chủ yếu được cấp thông qua việc xem xét hồ sơ, giấy tờ. Hoạt động này chưa trực tiếp quyết định lượng thuốc lá được đưa ra thị trường hoặc mức độ tiếp cận của người tiêu dùng đối với sản phẩm.

Trong khi đó, mục tiêu hạn chế khả năng tiếp cận và giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá cần được thực hiện thông qua nhiều biện pháp đồng bộ, bao gồm kiểm soát sản lượng sản xuất, nhập khẩu, chính sách thuế, địa điểm bán, đối tượng mua và hành vi bán hàng.

Cùng quan điểm, đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai (Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên) cho rằng, pháp luật về đầu tư cho phép Nhà nước lựa chọn nhiều hình thức quản lý đối với ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, không nhất thiết phải thông qua giấy phép.

Đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai cho rằng nếu vẫn duy trì quy định về cấp giấy phép hoạt động kinh doanh thuốc lá sẽ tạo rào cản, gia tăng thủ tục hành chính, chi phí tuân thủ, gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh của các hộ kinh doanh.

Theo đại biểu, các hoạt động phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá có thể được quản lý bằng điều kiện kinh doanh, kết hợp tăng cường kiểm tra, giám sát và hậu kiểm nhằm tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch.

Vấn đề đặt ra là cần xem xét liệu thủ tục cấp phép trước khi kinh doanh có thể thay thế bằng phương thức quản lý nào khác phù hợp hơn không.

Thực tế, Chính phủ đã có những bước đi theo hướng cắt giảm thủ tục hành chính trong lĩnh vực này. Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP quy định không thực hiện các thủ tục cấp mới, sửa đổi, bổ sung và cấp lại giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá.

Tiếp đó, Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP tiếp tục cụ thể hóa định hướng cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh, đồng thời yêu cầu có biện pháp quản lý phù hợp khi chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm.

Trong bối cảnh này, việc hoàn thiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cần xem xét khả năng thể chế hóa lâu dài chủ trương cải cách, tránh tình trạng các thủ tục đã được quy định không thực hiện lại phát sinh trở lại sau khi cơ chế tạm thời hết hiệu lực.

Quản lý bằng dữ liệu, tăng trách nhiệm của cơ sở kinh doanh

Theo đại biểu Phạm Ngọc Lâm, việc bãi bỏ yêu cầu cấp phép phải đi cùng đổi mới phương thức quản lý, tăng cường ứng dụng công nghệ và nâng cao hiệu quả hậu kiểm.

Thương nhân kinh doanh thuốc lá vẫn phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện kinh doanh và thực hiện quyền, nghĩa vụ theo quy định pháp luật. Tuy nhiên, thông tin về cơ sở kinh doanh có thể được quản lý thông qua dữ liệu đăng ký kinh doanh hiện có, thay vì yêu cầu thực hiện một thủ tục cấp phép riêng.

Đại biểu Phạm Ngọc Lâm (Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai) đóng góp ý kiến tại phiên thảo luận.

Bên cạnh đó, cơ quan quản lý có thể khai thác, kết nối dữ liệu hóa đơn điện tử và thông tin truy xuất nguồn gốc hàng hóa để phục vụ việc giám sát hoạt động phân phối, mua bán. Cách tiếp cận này cho phép chuyển trọng tâm từ việc kiểm tra hồ sơ tại thời điểm cấp phép sang giám sát việc tuân thủ pháp luật trong quá trình kinh doanh.

Chẳng hạn, thay vì dành phần lớn nguồn lực cho việc tiếp nhận và thẩm định hồ sơ, cơ quan chức năng có thể tăng cường kiểm tra nguồn gốc sản phẩm, phát hiện hàng giả, hàng nhập lậu, xử lý hành vi bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi hoặc kinh doanh tại những địa điểm bị cấm.

Ở góc độ thiết kế chính sách, chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng, nguyên Giám đốc R&D Viện Kinh tế và Quản lý TP.HCM, cho rằng một quy định quản lý cần trả lời ba vấn đề: rủi ro cụ thể cần kiểm soát là gì, công cụ được lựa chọn có thực sự giải quyết rủi ro đó không và cơ quan quản lý có đủ năng lực thực thi đồng bộ hay không.

Theo ông, cần lấy sức khỏe cộng đồng làm mục tiêu, hiệu quả thực thi làm thước đo và tính tương xứng làm nguyên tắc khi thiết kế chính sách.

Đặc biệt, với mạng lưới hộ kinh doanh nhỏ lẻ, quy định quản lý cần rõ ràng, dễ thực hiện, tránh tạo thêm chi phí tuân thủ trong khi hiệu quả kiểm soát thực tế chưa được chứng minh.

Từ góc nhìn này, phương án bãi bỏ giấy phép có thể được đánh giá trên cơ sở so sánh giữa hiệu quả quản lý của cơ chế cấp phép và khả năng kiểm soát rủi ro thông qua hệ thống dữ liệu, điều kiện kinh doanh và hậu kiểm.

Việc giảm thủ tục hành chính, nếu được thiết kế phù hợp, không làm giảm trách nhiệm của cơ sở kinh doanh mà có thể tạo điều kiện để cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào những hành vi vi phạm thực chất.

Cấm trưng bày thuốc lá phải đi cùng hướng dẫn và lộ trình phù hợp

Bên cạnh vấn đề cấp phép, dự thảo Luật cũng đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại các điểm bán buôn, bán lẻ nhằm giảm hoạt động quảng bá gián tiếp và hạn chế sức hấp dẫn của sản phẩm đối với người tiêu dùng, đặc biệt là giới trẻ.

Tuy nhiên, quy định này cần được thiết kế rõ ràng để vừa đạt mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vừa bảo đảm khả năng thực thi.

Trao đổi về đề xuất cấm trưng bày, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng, nhấn mạnh chính sách cần có lộ trình phù hợp và giải pháp hỗ trợ người kinh doanh, nhất là các hộ nhỏ lẻ, thích ứng với quy định mới.

Theo đại biểu, cần phân định rõ hành vi trưng bày bị cấm với hoạt động cung cấp thông tin cần thiết cho giao dịch hợp pháp. Người bán cũng cần được hướng dẫn về cách lưu giữ hàng hóa, cung cấp thông tin và thực hiện giao dịch để tránh cách hiểu, áp dụng không thống nhất.

Cùng quan điểm, luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh cho rằng việc cấm trưng bày cần đi kèm hướng dẫn cụ thể về sản phẩm, bảng giá và thời gian chuyển tiếp phù hợp. Thời hạn 18 - 24 tháng có thể được cân nhắc trên cơ sở đánh giá các tác động thực tế.

Luật sư cũng đề xuất nghiên cứu thí điểm ở một số địa bàn có điều kiện quản lý khác nhau trước khi áp dụng rộng rãi, đồng thời sử dụng thời gian chuyển tiếp để hoàn thiện cơ chế truy xuất nguồn gốc và kiểm soát thị trường bất hợp pháp.

Tại phiên thảo luận tổ ngày 21/10, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, đại biểu Quốc hội TP. Hồ Chí Minh cũng lưu ý phải làm rõ ranh giới giữa trưng bày, tiếp thị trực tiếp với hoạt động niêm yết giá và sử dụng tên thương mại hợp pháp; đồng thời bảo đảm quy định có thể áp dụng và xử lý vi phạm trong thực tế, tránh tình trạng “cấm mà như không cấm”.

Bên cạnh đó, nhằm giảm thiểu các cú sốc chi phí cho các hộ kinh doanh, một vài chuyên gia khuyến nghị phạm vi điều chỉnh của dự thảo luật cần bám sát mục tiêu cốt lõi, chỉ hạn chế trưng bày tại điểm bán lẻ trước tầm nhìn công chúng thay vì áp đặt sang các cơ sở bán buôn thuần túy.

Có thể thấy, cả đề xuất bãi bỏ giấy phép kinh doanh lẫn quy định cấm trưng bày thuốc lá đều đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản lý theo hướng rõ ràng, có trọng tâm và khả thi. Khi nguồn lực được tập trung vào giám sát thị trường, ngăn chặn hàng lậu, hàng giả và xử lý hành vi vi phạm, mục tiêu tạo thuận lợi cho hoạt động kinh doanh hợp pháp và bảo vệ sức khỏe cộng đồng có thể được theo đuổi đồng thời.