Hoàn thiện cơ chế bù trừ trung tâm

Sau khi được FTSE Russell nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp vào tháng 9/2026, thị trường chứng khoán Việt Nam tiếp tục đứng trước nhiệm vụ nâng chuẩn vận hành, duy trì kết quả nâng hạng và mở rộng khả năng tiếp cận của nhà đầu tư. Trong đó, hoàn thiện hạ tầng sau giao dịch và nâng cao năng lực quản trị rủi ro là những yêu cầu quan trọng đối với quá trình phát triển thị trường vốn.

Trong bối cảnh đó, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 145/2026/TT-BTC ngày 30/9/2026 (Thông tư 145), quy định hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán, có hiệu lực từ ngày 16/11/2026. Nội dung đáng chú ý là hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (Central Counterparty - CCP) đối với giao dịch cổ phiếu, chứng chỉ quỹ và chứng quyền có bảo đảm.

Hoàn thiện cơ chế CCP góp phần nâng cao an toàn thanh toán và chất lượng thị trường vốn. Ảnh: Đức Thanh

Theo cơ chế CCP, tổ chức bù trừ trung tâm đứng giữa các bên tham gia giao dịch, trở thành bên mua đối với bên bán và bên bán đối với bên mua. Tổ chức này thực hiện bù trừ, quản lý nghĩa vụ và rủi ro đối tác, bảo đảm việc thanh toán theo quy định. Cơ chế đó nhằm hạn chế tác động khi một bên không thực hiện được nghĩa vụ, qua đó tăng an toàn cho hoạt động sau giao dịch.

Để vận hành CCP, Thông tư 145 quy định thành viên bù trừ trực tiếp và thành viên bù trừ chung. Thành viên bù trừ trực tiếp thực hiện bù trừ, thanh toán giao dịch của chính mình và khách hàng; thành viên bù trừ chung có thể cung cấp dịch vụ này cho thành viên giao dịch không bù trừ cùng khách hàng của họ.

Cùng với việc phân định trách nhiệm, cơ chế bảo đảm thanh toán cũng được điều chỉnh. Khi CCP được triển khai, quỹ hỗ trợ thanh toán hiện hành sẽ được thay thế bằng quỹ bù trừ đối với các giao dịch thuộc phạm vi áp dụng. Quỹ hình thành từ tiền đóng góp của thành viên bù trừ, tạo nguồn lực hỗ trợ bảo đảm thanh toán và quản lý rủi ro trong hệ thống.

Theo quy định chuyển tiếp, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) thực hiện chuyển giao, hoàn trả khoản đóng góp quỹ hỗ trợ thanh toán sau khi hoàn tất nghĩa vụ đối với những giao dịch phát sinh trước thời điểm chính thức triển khai CCP. Việc chuyển đổi cần bảo đảm tính liên tục trong hoạt động thanh toán, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể tham gia.

Như vậy, chuyển sang CCP không đơn thuần là thay đổi phương thức thanh toán mà còn đặt ra yêu cầu về năng lực quản trị rủi ro, trách nhiệm của thành viên và sự đồng bộ của hạ tầng sau giao dịch.

Từ góc nhìn quốc tế, ông Lyndon Chao - Giám đốc Điều hành, Trưởng bộ phận Cổ phiếu và Sau giao dịch, Hiệp hội Thị trường Tài chính và Ngành chứng khoán châu Á (ASIFMA) cho rằng, CCP là một trong những vấn đề Việt Nam cần ưu tiên giải quyết trong 12 - 24 tháng tới. Nội dung này đã xuất hiện trong các đánh giá về khả năng nâng hạng thị trường từ nhiều năm trước. Việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế bù trừ trung tâm vì vậy có ý nghĩa đối với quá trình nâng cao chất lượng vận hành thị trường.

Bên cạnh CCP, đại diện ASIFMA đề cập yêu cầu hoàn thiện cơ chế không yêu cầu nhà đầu tư nước ngoài có đủ tiền trước khi giao dịch (non-prefunding). Quá trình điều chỉnh cần thận trọng nhưng cũng phải tính đến yêu cầu đẩy nhanh cải cách, trong bối cảnh Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong 5 năm tới.

Đồng bộ giải pháp sau nâng hạng

Từ góc độ chính sách, yêu cầu nâng chuẩn hạ tầng được đặt trong chương trình phát triển thị trường của Bộ Tài chính. Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi cho biết, để duy trì kết quả nâng hạng và hướng tới những thứ bậc cao hơn, Bộ xác định bốn nhóm nhiệm vụ trọng tâm, gồm hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn cung, mở rộng nguồn cầu đầu tư và nâng cao hiệu quả quản lý, giám sát thị trường.

Về thể chế, Chính phủ dự kiến trình Quốc hội xem xét sửa đổi, bổ sung một số quy định của Luật Chứng khoán tại kỳ họp tháng 10/2026 nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Các nội dung được nghiên cứu còn gắn với chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, phù hợp với xu hướng phát triển của thị trường tài chính.

Đối với nguồn cung, Bộ Tài chính đã trình Chính phủ quy định liên quan đến việc gắn chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) với niêm yết, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp đưa cổ phiếu lên thị trường. Đồng thời, Bộ thúc đẩy các giải pháp khuyến khích doanh nghiệp quy mô lớn, quản trị tốt và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài niêm yết, góp phần đa dạng hóa hàng hóa đầu tư.

Việc phát triển thị trường trái phiếu cũng được chú trọng. Bộ Tài chính đã báo cáo Chính phủ những giải pháp về phát hành trái phiếu doanh nghiệp, bao gồm phát hành ra công chúng và phát hành riêng lẻ; đồng thời định hướng đa dạng hóa sản phẩm như trái phiếu xanh và các công cụ chứng khoán phái sinh. Đây là những nội dung gắn với mục tiêu mở rộng khả năng huy động vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế.

Ở phía nguồn cầu, trọng tâm là phát triển hệ thống nhà đầu tư tổ chức và nâng tỷ trọng tham gia của nhóm này. Bộ Tài chính tiếp tục phối hợp với Ngân hàng Nhà nước cùng các cơ quan liên quan rà soát, cắt giảm thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho nhà đầu tư nước ngoài tiếp cận thị trường. Cùng với đó là đề án phổ cập, đào tạo kiến thức nhằm nâng cao năng lực của nhà đầu tư cá nhân trong nước.

Song song với việc phát triển nguồn cung và nguồn cầu, công tác quản lý, giám sát tiếp tục được hiện đại hóa nhằm tăng tính minh bạch, phát hiện và xử lý kịp thời hành vi vi phạm, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể tham gia.

Thông tư 145 có hiệu lực từ ngày 16/11/2026, tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho hoạt động bù trừ, thanh toán chứng khoán. Việc đưa cơ chế CCP vào vận hành cũng đòi hỏi sự chuẩn bị đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật, quản trị rủi ro và trách nhiệm của các thành viên, hướng tới nâng cao an toàn thanh toán và phát triển thị trường vốn theo chiều sâu.