Từ “mô hình tăng trưởng” đến “mô hình phát triển”

Đã có một bước chuyển chiến lược trong tư duy phát triển của Việt Nam, sau khi Nghị quyết số 19-NQ/TW về đổi mới mô hình phát triển được ban hành. Thay vì tập trung vào việc đổi mới mô hình tăng trưởng, Hội nghị Trung ương 3 Khóa XIV đã đặt ra một yêu cầu mới hơn: đổi mới mô hình phát triển quốc gia, tạo nền tảng cho sự phát triển dài hạn, bền vững và tự chủ hơn.

Lần đầu tiên, việc xây dựng mô hình phát triển quốc gia được đặt ra sâu sắc và ở tầm chiến lược như vậy. Thậm chí, khi phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 3 Khóa XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm còn nói rằng, đây là vấn đề “rất lớn, rất mới, chưa có tiền lệ”, có ý nghĩa định hình mô hình phát triển quốc gia đến năm 2045 và xa hơn.

Hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa tại cảng Đình Vũ, Hải Phòng. Ảnh: Đức Thanh

Dù một lần nữa nhấn mạnh quyết tâm phấn đấu tăng trưởng từ 10% trở lên, đồng thời giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế, việc làm, thu nhập và an sinh xã hội, người đứng đầu Đảng, Nhà nước cũng đã khẳng định: “Đổi mới mô hình phát triển không chỉ là điều chỉnh tăng trưởng, mà là đổi mới cách tạo ra, phân bổ và thụ hưởng thành quả phát triển; lấy Nhân dân và con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu, động lực”.

Nghĩa là, giờ đây, dù tăng trưởng kinh tế vẫn là nhiệm vụ trung tâm, nhưng không còn là mục tiêu duy nhất. Mục tiêu cao hơn là xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, có năng lực cạnh tranh cao, phát triển nhanh và bền vững. Và hơn nữa, nếu trước đây, trọng tâm chủ yếu là nâng cao tốc độ và chất lượng tăng trưởng kinh tế, thì bây giờ, là hướng tới phát triển đồng bộ các trụ cột kinh tế, xã hội, văn hóa, con người, môi trường, quốc phòng, an ninh và đối ngoại.

“Nếu chỉ đổi mới mô hình tăng trưởng, nền kinh tế có thể cải thiện về ‘lượng’, gồm quy mô GDP, xuất khẩu hay thu nhập bình quân… Nhưng điều đó chưa đủ để nâng tầm về ‘chất’ trong nấc thang phát triển thịnh vượng, văn minh và hạnh phúc”, chuyên gia kinh tế Cấn Văn Lực bày tỏ.

Gần 40 năm Đổi mới, theo ông Nguyễn Thanh Nghị, Ủy viên Bộ Chính trị, Trưởng ban Chính sách, chiến lược Trung ương, từ một nền kinh tế kém phát triển, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong những nền kinh tế năng động, phát triển nhanh với quy mô GDP tăng trưởng vượt bậc. Năm 2025, quy mô GDP của Việt Nam đã đạt 514 tỷ USD, đứng thứ 32 thế giới và đứng thứ 4 trong khu vực ASEAN.

Và với tổng thu nhập quốc dân (GNI) bình quân đầu người đạt 4.970 USD trong năm 2025, mới đây, Việt Nam đã được Ngân hàng Thế giới (WB) đưa vào nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao, khẳng định sự phát triển vượt bậc của nền kinh tế Việt Nam sau gần 4 thập kỷ Đổi mới.

Nhưng thế giới đang thay đổi rất nhanh chóng, với cuộc cách mạng về khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Trong nước, các động lực tăng trưởng truyền thống đã tới hạn. Mô hình phát triển của Việt Nam lâu nay vẫn dựa trên mở rộng đầu tư, khai thác tài nguyên, lao động chi phí thấp và gia công, lắp ráp… Năng suất lao động, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực tự chủ chiến lược còn hạn chế. Đổi mới quản trị quốc gia chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển…

Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới việc thực hiện mục tiêu 2045, trong đó một trong những nhiệm vụ trọng tâm trước mắt là đạt tốc độ tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn 2026 - 2030, việc đổi mới mô hình phát triển là quan trọng và cần thiết. Thậm chí, theo ông Nguyễn Thanh Nghị, bối cảnh hiện nay đang “đòi hỏi có bước đột phá về đổi mới mô hình phát triển”.

Công cụ quan trọng: đổi mới mô hình tăng trưởng

Không chỉ cần tìm động cơ cho nền kinh tế, giờ đây, với Nghị quyết 19-NQ/TW, cần thiết kế lại toàn bộ “cỗ máy phát triển”. Và trong “cỗ máy phát triển” mới đó, việc đổi mới mô hình tăng trưởng lại là một bánh xe, một công cụ quan trọng.

Thực tế, để thực hiện Nghị quyết 19-NQ/TW, đã có 7 nhóm nhiệm vụ, giải pháp được đặt ra, về thể chế, quản trị quốc gia và hoàn thiện hệ thống chính trị; về kinh tế; về xã hội; về văn hóa, con người; về môi trường sinh thái; về quốc phòng, an ninh và về đối ngoại và hội nhập quốc tế.

Trong đó, riêng về kinh tế, có 12 nhiệm vụ, giải pháp cụ thể được vạch ra, đứng đầu là việc xác lập mô hình tăng trưởng mới. “Để đạt mục tiêu phát triển, Việt Nam phải xây dựng mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nguồn nhân lực chất lượng cao. Không gian phát triển quốc gia được tổ chức lại theo tư duy đa tầng, đa cực, liên kết đồng bộ”, ông Nguyễn Thanh Nghị nói.

Việc xác lập mô hình tăng trưởng mới này đã lần đầu tiên được đề cập mạnh mẽ tại Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV và giờ đây, một lần nữa được nhấn mạnh. Thực tế, suốt thời gian qua, câu chuyện này cũng đã được đề cập rất nhiều.

Bà Francesca Nardini, Phó trưởng Đại diện thường trú Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), trong một cuộc hội thảo gần đây cũng đã thẳng thắn cho rằng, mô hình phát triển dựa trên xuất khẩu, hay lợi thế lao động giá rẻ sẽ khó tạo ra mức tăng trưởng 2 con số trong tương lai cho Việt Nam.

“Việt Nam phải chuyển đổi, đưa nền kinh tế lên một cấp độ phát triển cao hơn”, bà Francesca Nardini nói và cho rằng, điều cốt lõi của quá trình chuyển đổi là nâng cao năng suất, và để làm được điều đó, thì Việt Nam cần đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng lấy khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực trung tâm.

Thay vì phát triển theo chiều rộng, các chuyên gia cho rằng, đã đến lúc, nền kinh tế Việt Nam phải phát triển theo chiều sâu, dựa trên nâng cao năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP), hình thành các lực lượng sản xuất mới, nâng cao năng lực nội sinh của nền kinh tế…

“Trong nhiều năm qua, tăng trưởng của Việt Nam chủ yếu được dẫn dắt bởi dòng vốn đầu tư nước ngoài, nhưng mô hình này đã bộc lộ những giới hạn khi cạnh tranh thu hút đầu tư nước ngoài ngay càng gay gắt”, Giám đốc Quốc gia Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) Shantanu Chakraborty cũng đã nói như vậy và cho rằng, để tránh rơi vào bẫy thu nhập trung bình và tăng tốc phát triển, Việt Nam phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa vào vốn và chi phí thấp sang dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực có kỹ năng và một khu vực tư nhân trong nước năng động hơn.

Ngoài đổi mới mô hình tăng trưởng, các nhiệm vụ, giải pháp khác trong lĩnh vực kinh tế còn bao gồm xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia mạnh về biển; phát triển đồng bộ, hiện đại, minh bạch, an toàn và liên thông các thị trường nhân tố sản xuất; đổi mới cơ chế huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực quốc gia, lấy hiệu quả và tác động làm thước đo; phát triển nhanh lực lượng sản xuất mới, hiện đại, đưa khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, động lực chủ yếu của tăng trưởng…

Và một điều quan trọng, Nghị quyết 19-NQ/TW không chỉ chỉ ra tầm nhìn phát triển của đất nước trong một giai đoạn, đến năm 2045, mà còn mở ra cả định hướng chiến lược cho cả thế kỷ tiếp theo. Các mục tiêu đến năm 2130 cũng đã được đưa ra. Nghị quyết 19-NQ/TW vì thế có ý nghĩa sống còn cho sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới.