Chiều 5/6, tại Nghệ An, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương và UBND tỉnh Nghệ An tổ chức Hội thảo quốc gia “Hoàn thiện thể chế, chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế biển bền vững”. Sự kiện nằm trong chuỗi hoạt động hưởng ứng Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam, Ngày Đại dương thế giới (8/6) và Tháng hành động vì môi trường năm 2026, đồng thời là diễn đàn quan trọng để các cơ quan quản lý, chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp cùng thảo luận những giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn thể chế cho kinh tế biển.

Tiềm năng lớn nhưng chưa được khai thác tương xứng

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có lợi thế đặc biệt về biển với hơn 3.260 km bờ biển, vùng biển rộng khoảng 1 triệu km² cùng hơn 3.000 hòn đảo lớn nhỏ. Đây là nguồn tài nguyên chiến lược không chỉ về kinh tế mà còn về quốc phòng, an ninh và phát triển bền vững.

Năm 2018, Nghị quyết số 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác định kinh tế biển là động lực tăng trưởng quan trọng của đất nước.

Sau hơn 8 năm triển khai, nhiều ngành kinh tế biển và các địa phương ven biển đã ghi nhận những chuyển biến tích cực. Hệ thống cảng biển tiếp tục được đầu tư, du lịch biển phát triển mạnh, nuôi trồng thủy sản công nghệ cao từng bước mở rộng, trong khi các lĩnh vực mới như năng lượng tái tạo ngoài khơi bắt đầu hình thành.

Tuy nhiên, theo đánh giá của các chuyên gia, kết quả đạt được vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và lợi thế mà Việt Nam đang sở hữu.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp phát biểu tại hội thảo.

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp cho rằng mặc dù nhiều cơ chế, chính sách đã được ban hành trong thời gian qua, đóng góp của kinh tế biển vào nền kinh tế quốc dân vẫn còn khiêm tốn.

Một trong những nguyên nhân quan trọng là hệ thống thể chế, chính sách quản lý và khai thác không gian biển chưa theo kịp yêu cầu phát triển mới. Nhiều quy định còn chồng chéo, thiếu đồng bộ, chưa tạo được môi trường đầu tư hấp dẫn cho các ngành kinh tế biển có giá trị gia tăng cao.

Trong bối cảnh chuyển đổi xanh, phát triển bền vững và cạnh tranh ngày càng gay gắt trong khai thác tài nguyên biển trên thế giới, yêu cầu hoàn thiện thể chế đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Theo Thứ trưởng Đặng Ngọc Điệp, mục tiêu sửa đổi Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo không chỉ đơn thuần là hoàn thiện hành lang pháp lý mà quan trọng hơn là phải giải quyết được những vướng mắc từ thực tiễn, tạo động lực mới cho phát triển kinh tế biển trong giai đoạn tới.

“Luật phải vừa đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, vừa kiến tạo phát triển, khơi thông nguồn lực, bảo vệ môi trường và hệ sinh thái biển, đồng thời bảo đảm lợi ích lâu dài của quốc gia”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Mở đường cho “quyền tài sản” trên biển

Điểm thu hút nhiều sự quan tâm nhất tại hội thảo là những nội dung mới trong dự thảo Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi).

Theo ông Nguyễn Quốc Toản, Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo Việt Nam, sau gần một thập kỷ thực thi, Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo năm 2015 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho công tác quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường biển.

Tuy nhiên, khi nền kinh tế xuất hiện nhiều lĩnh vực mới như điện gió ngoài khơi, nuôi biển công nghệ cao, logistics biển hay các trung tâm dịch vụ hàng hải hiện đại, những khoảng trống pháp lý liên quan đến sử dụng không gian biển ngày càng bộc lộ rõ.

Hiện nay, quyền sử dụng khu vực biển chưa được xác lập đầy đủ về mặt pháp lý. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn khi triển khai các dự án dài hạn bởi thiếu cơ sở pháp lý ổn định để huy động vốn, thế chấp tài sản hoặc thực hiện các giao dịch đầu tư.

Để khắc phục bất cập này, dự thảo luật đề xuất một cơ chế hoàn toàn mới: xác lập quyền sử dụng khu vực biển thông qua ba hình thức gồm giao khu vực biển, cho thuê khu vực biển và đăng ký sử dụng khu vực biển, tùy thuộc vào mục đích và quy mô hoạt động.

Cục trưởng Cục Biển và Hải đảo Việt Nam Nguyễn Quốc Toản thông tin tại hội thảo.

Đáng chú ý, lần đầu tiên dự thảo luật đưa ra quy định tổ chức, cá nhân có thể được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng khu vực biển và xây dựng hồ sơ hải chính đối với phần không gian biển được giao hoặc cho thuê.

Theo giới chuyên gia, đây được xem là bước tiến mang tính đột phá trong quản trị tài nguyên biển của Việt Nam.

Nếu được luật hóa, quyền sử dụng khu vực biển sẽ dần được xác lập như một loại tài sản hợp pháp. Chủ thể sử dụng không chỉ có quyền khai thác mà còn có thể chuyển nhượng, cho thuê, góp vốn, thế chấp hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng theo các điều kiện được pháp luật quy định.

Nhiều ý kiến đánh giá cơ chế này có nhiều điểm tương đồng với việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất trên đất liền.

Việc xác lập quyền tài sản rõ ràng sẽ tạo sự an tâm cho nhà đầu tư, đồng thời mở ra khả năng huy động nguồn vốn lớn cho các dự án biển có thời gian thu hồi vốn dài như điện gió ngoài khơi, cảng biển, nuôi biển công nghệ cao hay hạ tầng logistics.

Đây cũng là cơ sở để hình thành thị trường quyền sử dụng không gian biển minh bạch, hiện đại và hiệu quả hơn trong tương lai.

Quang cảnh hội thảo.

Chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị không gian biển

Không chỉ dừng lại ở việc xác lập quyền sử dụng khu vực biển, dự thảo luật còn hướng tới thay đổi căn bản tư duy quản lý biển.

Theo ông Nguyễn Quốc Toản, quản lý biển trong thời gian tới sẽ chuyển từ cách tiếp cận đơn ngành, thiên về quản lý hành chính sang mô hình quản trị không gian biển tổng hợp, liên ngành và liên vùng.

Thay vì mỗi ngành khai thác một phần tài nguyên theo cách riêng, việc sử dụng không gian biển sẽ được điều phối trên cơ sở quy hoạch biển quốc gia nhằm bảo đảm hài hòa lợi ích giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và quốc phòng, an ninh.

Một điểm mới khác là các khu vực biển có lợi thế hoặc có nhu cầu sử dụng cao sẽ được đưa ra đấu giá công khai để lựa chọn nhà đầu tư.

Cơ chế này được kỳ vọng sẽ xóa bỏ tình trạng “xin - cho”, nâng cao tính minh bạch trong phân bổ nguồn lực biển và tạo nguồn thu hợp lý cho ngân sách nhà nước.

Tuy nhiên, cùng với việc mở rộng quyền tiếp cận và khai thác không gian biển, dự thảo luật cũng đặt ra những yêu cầu chặt chẽ về trách nhiệm của người sử dụng.

Theo đó, các tổ chức, cá nhân được giao hoặc cho thuê khu vực biển phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính, tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường, bảo tồn hệ sinh thái biển, đồng thời bảo đảm các yêu cầu liên quan đến quốc phòng, an ninh và chủ quyền quốc gia.

Các chuyên gia cho rằng đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm quá trình khai thác tài nguyên biển không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế.