Đánh giá doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ, tăng hỗ trợ tự nguyện

Đại diện Cục Hải quan cho biết đã hoàn thiện dự thảo Thông tư quy định về quản lý tuân thủ và quản lý rủi ro trong hoạt động nghiệp vụ hải quan sau khi tiếp thu ý kiến của các bộ, ngành, địa phương và các cơ quan liên quan.

Công chức hải quan xử lý thông tin nghiệp vụ. Ảnh: CTV

Trước đó, ngày 28/9/2026, Bộ Tài chính có Công văn số 15295/BTC-CHQ lấy ý kiến của các bộ, cơ quan ngang bộ; UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương; Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam đối với dự thảo Thông tư quy định quản lý tuân thủ trong quản lý hải quan, quản lý rủi ro trong hoạt động nghiệp vụ hải quan (thay thế Thông tư số 81/2019/TT-BTC ngày 15/11/2019 và Thông tư số 06/2024/TT-BTC ngày 29/01/2024 của Bộ Tài chính).

Theo Cục Hải quan, trong quá trình xây dựng dự thảo, cơ quan soạn thảo đã nhận được 40 ý kiến tham gia, gồm 13 bộ, ngành, 26 UBND tỉnh, thành phố và Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Các ý kiến tập trung vào việc hoàn thiện tiêu chí đánh giá, nguyên tắc phân loại, cơ chế trao đổi dữ liệu và trách nhiệm của các bên trong thực hiện quản lý tuân thủ, quản lý rủi ro.

Trên cơ sở đó, dự thảo tiếp tục được hoàn thiện quy định về đánh giá, phân loại mức độ tuân thủ của doanh nghiệp. Việc đánh giá không chỉ căn cứ vào một hành vi hay một lần vi phạm riêng lẻ, mà hướng tới xem xét tổng thể quá trình thực hiện nghĩa vụ pháp luật hải quan, mức độ hợp tác và các thông tin liên quan được cơ quan Hải quan thu thập, phân tích.

Cách tiếp cận này giúp nhận diện rõ hơn sự khác biệt giữa các nhóm doanh nghiệp, từ đó áp dụng biện pháp quản lý tương xứng. Doanh nghiệp có quá trình chấp hành tốt, chủ động thực hiện đúng quy định sẽ có cơ hội được hưởng các biện pháp hỗ trợ phù hợp; ngược lại, những trường hợp có dấu hiệu rủi ro cao sẽ thuộc diện được tăng cường theo dõi, kiểm tra.

Một nội dung quan trọng khác là cơ chế khuyến khích tuân thủ tự nguyện. Dự thảo hướng tới tăng cường cung cấp thông tin, hướng dẫn, hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện và khắc phục những hạn chế trong quá trình thực hiện thủ tục hải quan. Qua đó, doanh nghiệp không chỉ được đánh giá về mức độ chấp hành mà còn có điều kiện cải thiện mức độ tuân thủ trong quá trình hoạt động.

Việc phân loại cũng cần bảo đảm tính minh bạch, có căn cứ và khả năng rà soát, đánh giá lại khi thông tin, dữ liệu hoặc tình hình chấp hành pháp luật của doanh nghiệp thay đổi. Đây là yếu tố quan trọng để bảo đảm kết quả đánh giá phản ánh sát thực tế, tránh tạo ra rào cản đối với doanh nghiệp đã có chuyển biến tích cực.

Điểm quan trọng, Dự thảo Thông tư về quản lý tuân thủ và quản lý rủi ro trong hoạt động nghiệp vụ hải quan hướng tới phân loại doanh nghiệp dựa trên dữ liệu và mức độ chấp hành pháp luật. Cách tiếp cận này vừa tăng hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ tốt, vừa giúp Hải quan tập trung kiểm soát các đối tượng tiềm ẩn rủi ro.

Điểm đáng chú ý của dự thảo là thay vì áp dụng một cách thức quản lý tương đối đồng đều, cơ quan Hải quan sẽ đánh giá doanh nghiệp trên cơ sở thông tin, dữ liệu và quá trình chấp hành pháp luật. Kết quả đánh giá là căn cứ để lựa chọn biện pháp quản lý phù hợp, vừa khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ, vừa nâng cao hiệu quả kiểm soát đối với các trường hợp có nguy cơ vi phạm.

Rút ngắn thời gian làm thủ tục hải quan

Cùng với đổi mới phương thức đánh giá doanh nghiệp, dự thảo đặt trọng tâm vào nâng cao chất lượng quản lý rủi ro thông qua khai thác, kết nối và phân tích dữ liệu, nhằm giảm kiểm tra dàn trải, rút ngắn thời gian làm thủ tục hải quan.

Theo Cục Hải quan, việc thu thập, xử lý thông tin từ nhiều nguồn giúp cơ quan Hải quan có thêm căn cứ nhận diện dấu hiệu bất thường, đánh giá nguy cơ vi phạm và lựa chọn đối tượng cần kiểm tra, giám sát.

Đáng chú ý, việc ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI) trong phân tích dữ liệu và hỗ trợ nhận diện rủi ro được đặt ra như một hướng đi nhằm nâng cao năng lực xử lý thông tin. Khi dữ liệu được khai thác hiệu quả, cơ quan Hải quan có thể chủ động hơn trong phát hiện các dấu hiệu bất thường, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào kiểm tra thủ công hoặc xử lý khi vi phạm đã phát sinh.

Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ phải đi cùng yêu cầu kiểm soát quá trình xử lý tự động, bảo đảm tính chính xác, minh bạch và trách nhiệm trong quyết định nghiệp vụ. Dự thảo chú trọng cơ chế giám sát của con người đối với kết quả phân tích, đánh giá rủi ro, qua đó hạn chế sai lệch dữ liệu hoặc việc áp dụng máy móc các cảnh báo trong thực tiễn.

Từ góc độ quản lý, việc kết hợp đánh giá tuân thủ với phân tích rủi ro giúp cơ quan Hải quan phân bổ nguồn lực hợp lý hơn. Thay vì kiểm tra dàn trải, hoạt động kiểm tra, giám sát có thể tập trung vào những doanh nghiệp, lô hàng và khâu nghiệp vụ có dấu hiệu rủi ro, đồng thời giảm tác động không cần thiết đến hoạt động của các doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật.