Hàng giả len sâu vào thị trường số

Chỉ trong quý III/2026, lực lượng Quản lý thị trường toàn quốc đã kiểm tra, xử lý 6.466 vụ liên quan hàng giả, hàng giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, hàng không rõ nguồn gốc và vi phạm ghi nhãn, thu nộp ngân sách gần 64,642 tỷ đồng. Riêng lĩnh vực thương mại điện tử, lực lượng này xử lý 215 vụ, thu nộp ngân sách 3,5 tỷ đồng. Các nhóm hàng vi phạm trải rộng từ mỹ phẩm, thực phẩm, thuốc, sữa đến thời trang, giày dép, túi xách, điện tử.

Ông Nguyễn Đức Lê - Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường - Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương) nhận định, vi phạm trên môi trường trực tuyến đang diễn biến phức tạp. Người bán sử dụng nhiều tài khoản, thường xuyên thay đổi thông tin, tách địa điểm quảng cáo, giao dịch, lưu kho và giao nhận, gây khó khăn cho việc xác định chủ thể và thu thập chứng cứ.

Nhận biết thật - giả không dễ; người mua cần kiểm tra tem nhãn, bao bì, mã sản phẩm, nguồn gốc và chứng từ.

Tại Hà Nội, ông Dương Mạnh Hùng - Phó Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường Hà Nội cho biết, các đối tượng thường sử dụng tài khoản ảo, ẩn danh; kho hàng và địa điểm livestream được bố trí tách biệt. Hàng hóa có thể nằm tại một kho trong khi hoạt động quảng cáo diễn ra ở nơi khác.

Cùng với cách thức ẩn danh, thủ đoạn quảng cáo cũng đánh vào tâm lý chuộng giá rẻ. Những cụm từ như “hàng xách tay chính hãng”, “xả kho giá sốc”, “hàng xuất dư”... được sử dụng để tạo cảm giác về hàng chính hãng nhưng có giá thấp. Có sản phẩm thương hiệu cao cấp được rao bán với mức giá chỉ bằng một phần rất nhỏ so với hàng chính hãng.

Thực tế hiện nay trên chợ truyền thống và mạng xã hội, hàng nhái thương hiệu được rao bán công khai với giá chỉ bằng một phần so với giá gốc. Nhiều sản phẩm còn được đóng hộp, kèm túi giấy, thẻ bảo hành mang tên thương hiệu lớn, tạo vỏ bọc như hàng chính hãng. Ví dụ, với khoảng 300.000 đồng, người mua có thể sở hữu dép gắn biểu trưng Crocs, Gucci; khoảng 500.000 đồng là có giày mang nhãn Adidas, Nike. Trên facebook, có thể mua nước hoa giả (fake) với mức giá rất rẻ, chỉ từ vài chục nghìn đến vài trăm nghìn đồng (khoảng 50.000 đến 650.000 đồng) cho các nhãn hiệu lớn như Chanel, Dior...

Theo ông Nguyễn Đức Lê, lợi nhuận lớn là một trong những nguyên nhân khiến hàng giả tiếp tục tồn tại. Doanh nghiệp chân chính mất nhiều năm xây dựng sản phẩm, thương hiệu và hệ thống phân phối, trong khi đối tượng vi phạm có thể lợi dụng những thành quả này để làm giả, giả mạo nhãn hiệu.

Một bộ phận người tiêu dùng cũng lựa chọn hàng giá rẻ dù nhận thấy dấu hiệu nghi vấn. Trong khi đó, việc nhận biết thật - giả không phải lúc nào cũng đơn giản. Người mua có thể kiểm tra tem nhãn, bao bì, mã sản phẩm, thông tin người bán, nguồn gốc và chứng từ, nhưng nhiều trường hợp cần đến thông tin, giám định và xác nhận từ chính chủ thể quyền.

Theo Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam, có tới 62% người tiêu dùng mua phải hàng giả, hàng nhái mà không biết.

Điểm nghẽn từ tài khoản đến chứng cứ

Khó khăn lớn của quản lý hàng giả trên mạng còn nằm ở tốc độ thay đổi của môi trường số. Một tài khoản bị phát hiện có thể bị xóa, sau đó người bán lập tài khoản mới; quảng cáo, giao dịch và kho hàng lại nằm ở những địa điểm khác nhau.

Thứ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Hoàng Long cho biết, chứng cứ điện tử dễ bị xóa, chỉnh sửa; kho hàng trực tuyến phân tán, trong khi quy trình nghiệp vụ và trang thiết bị của lực lượng thực thi chưa được chuẩn hóa. Đây là những điểm nghẽn khiến việc xử lý vi phạm trên môi trường số chưa thực sự bền vững.

Ở góc độ nghiệp vụ, ông Nguyễn Đức Lê cho rằng, việc xác minh quyền và đánh giá dấu hiệu vi phạm còn mất nhiều thời gian do thiếu nguồn dữ liệu thống nhất để cơ quan thực thi tra cứu, xác minh nhanh. Dữ liệu phục vụ xử lý còn phân tán ở nhiều bộ, ngành; việc giám định, thu thập chứng cứ điện tử có tính chất liên tỉnh, xuyên biên giới phức tạp. Năng lực nghiệp vụ của cán bộ trước các thủ đoạn công nghệ mới cũng cần tiếp tục nâng cao và chuẩn hóa.

Đặc tính này khiến việc xử lý một gian hàng đơn lẻ không đủ để ngăn vi phạm tái diễn. Nếu chỉ xóa tài khoản hoặc xử lý người bán trực tiếp mà không xác định được nguồn hàng, kho chứa và tuyến vận chuyển, hàng hóa có thể nhanh chóng quay trở lại thị trường dưới một tài khoản khác.

Bởi vậy, lực lượng Quản lý thị trường đang chuyển hướng từ kiểm tra điểm bán sang theo dõi cả hệ sinh thái kinh doanh trực tuyến. Thông tin về gian hàng, tài khoản có dấu hiệu vi phạm được kết hợp với xác minh kho hàng, điểm tập kết, cơ sở kinh doanh và đơn vị chuyển phát để làm rõ chủ thể, dòng hàng và hành vi vi phạm.

Siết quản lý bằng dữ liệu và công nghệ

Trước sự dịch chuyển của hàng giả lên môi trường số, tăng phối hợp liên ngành và ứng dụng công nghệ đang được xác định là hướng trọng tâm. Quản lý thị trường, Công an, Hải quan, Biên phòng, cơ quan thuế, y tế, chính quyền địa phương, hiệp hội, doanh nghiệp và chủ thể quyền được yêu cầu tăng trao đổi thông tin, phối hợp xác minh nguồn gốc, tuyến vận chuyển, kho bãi và điểm tập kết.

Đặc biệt, Bộ Công thương đặt vấn đề ứng dụng AI và dữ liệu lớn để giám sát trực tuyến. Theo Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Long, quản lý thương mại điện tử là nhiệm vụ trọng tâm giai đoạn 2026-2030, trong đó công nghệ số là cốt lõi. Bộ đề xuất nghiên cứu thí điểm hệ thống phần mềm tầm soát, quét dữ liệu tự động bằng AI để sớm phát hiện các địa điểm bán hàng trực tuyến có dấu hiệu kinh doanh hàng giả, đồng thời cung cấp dữ liệu cảnh báo sớm cho lực lượng thực thi.

Cùng với giám sát, việc xây dựng dữ liệu nhận diện hàng hóa cũng được thúc đẩy. Bộ này đang nghiên cứu các hệ thống phục vụ nhận diện sản phẩm, hướng tới kết nối dữ liệu giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và các chủ thể liên quan. Công nghệ AI được kỳ vọng hỗ trợ người tiêu dùng kiểm tra thông tin sản phẩm và cảnh báo dấu hiệu bất thường.

Tháng 8/2026, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước đã tham mưu Bộ Công thương xây dựng Kế hoạch phòng, chống hàng giả, bảo vệ người tiêu dùng trên nền tảng số giai đoạn 2026-2030, trình Thủ tướng Chính phủ tại Tờ trình số 6659/TTr-BCT ngày 19/8/2026. Các quy định về trách nhiệm của nền tảng, người bán và hoạt động livestream cũng tiếp tục được phổ biến, triển khai.

Song song đó, Bộ Công thương thúc đẩy hoàn thiện dữ liệu truy xuất nguồn gốc, trong đó có Thông tư số 31/2026/TT-BCT về truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa. Việc tăng khả năng truy xuất sẽ hỗ trợ cơ quan quản lý xác minh hàng hóa khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.