Chuyển biến và những ưu tiên mới

Sau hơn một tháng Nghị định số 200/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định về chào bán, giao dịch trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ tại thị trường trong nước và chào bán trái phiếu doanh nghiệp ra thị trường quốc tế (Nghị định 200) có hiệu lực, thị trường trái phiếu doanh nghiệp đã ghi nhận những chuyển biến tích cực về chất lượng phát hành và tính minh bạch thông tin.

Hoạt động xếp hạng tín nhiệm xuất hiện nhiều hơn, hồ sơ phát hành được hoàn thiện rõ ràng về mục đích sử dụng vốn và nguồn trả nợ, trong khi các phương án có bảo lãnh thanh toán từ tổ chức tín dụng cũng dần phổ biến. Những tín hiệu này cho thấy, khung pháp lý mới đang từng bước tác động tới cách thức huy động vốn của doanh nghiệp và vận hành của thị trường.

Nguồn: Hiệp hội Thị trường Trái phiếu Việt Nam. Đồ họa: Phương Anh

Đánh giá cao Nghị định 200 đã góp phần hoàn thiện khung pháp lý, bà Nguyễn Thị Kiều Hạnh - Trưởng nhóm Phân tích VIS Rating cho rằng, để thị trường trái phiếu doanh nghiệp thực sự trở thành kênh dẫn vốn trung và dài hạn hiệu quả, cần tiếp tục tập trung vào 3 ưu tiên, gồm xây dựng cơ chế định giá theo rủi ro, mở rộng cơ sở nhà đầu tư và nâng cao năng lực thực thi của các tổ chức trung gian.

Cụ thể, ưu tiên đầu tiên là xây dựng cơ chế định giá theo rủi ro và hình thành đường cong lợi suất đáng tin cậy cho thị trường trái phiếu doanh nghiệp. Theo bà Hạnh, quy định về xếp hạng tín nhiệm đã được mở rộng, nhưng trên thực tế hiện nay, phần lớn giá trị phát hành vẫn thuộc các trường hợp không bắt buộc xếp hạng tín nhiệm. Theo đó, lãi suất phát hành chủ yếu được xác định thông qua thương lượng giữa các bên thay vì dựa trên một chuẩn tham chiếu.

Bà Hạnh nêu ví dụ, tại Malaysia và Thái Lan, nhà đầu tư có thể tham chiếu đường cong lợi suất theo từng bậc xếp hạng tín nhiệm để định giá trái phiếu, qua đó tạo sự khác biệt rõ ràng về chi phí vốn giữa các doanh nghiệp có chất lượng tín dụng khác nhau. Trong khi đó, tại Việt Nam, chênh lệch lãi suất giữa các doanh nghiệp có hồ sơ tín nhiệm khác nhau vẫn chưa thực sự rõ nét, khiến nhà đầu tư gặp khó khăn trong việc đánh giá tương quan giữa rủi ro và lợi suất.

“Điều này cho thấy, cần tiếp tục mở rộng phạm vi áp dụng xếp hạng tín nhiệm để nhà đầu tư có thêm cơ sở đánh giá rủi ro, đồng thời giúp các doanh nghiệp có hồ sơ tín nhiệm tốt được tiếp cận chi phí huy động vốn phù hợp hơn” - bà Hạnh khuyến nghị.

Bên cạnh cơ chế định giá, cơ cấu nhà đầu tư cũng được đánh giá là yếu tố quyết định sự phát triển bền vững của thị trường. Theo chuyên gia từ VIS Rating, thị trường trái phiếu doanh nghiệp hiện vẫn chủ yếu dựa vào ngân hàng và nhà đầu tư cá nhân, trong khi sự tham gia của các quỹ hưu trí, quỹ tương hỗ và doanh nghiệp bảo hiểm còn khá hạn chế.

Trong đó, doanh nghiệp bảo hiểm bị giới hạn khi đầu tư vào trái phiếu doanh nghiệp phát hành nhằm mục đích cơ cấu nợ. Đối với các quỹ hưu trí, dù quy định đã có những điều chỉnh theo hướng nới lỏng, tỷ trọng đầu tư vào trái phiếu doanh nghiệp vẫn còn thấp và phải tuân thủ các yêu cầu quản trị rủi ro chặt chẽ.

Cùng với đó, việc thiếu nguồn cầu dài hạn khiến nhiều doanh nghiệp vẫn phải phát hành trái phiếu với kỳ hạn tương đối ngắn. Điều này đi cùng với áp lực tái cấp vốn khi trái phiếu đáo hạn. Về dài hạn, sự tham gia sâu rộng hơn của các nhà đầu tư tổ chức sẽ góp phần đáp ứng tốt hơn nhu cầu vốn của doanh nghiệp và thúc đẩy thị trường phát triển bền vững.

Ưu tiên cuối cùng, theo bà Hạnh, là nâng cao năng lực thực thi của các tổ chức trung gian. Chuyên gia từ VIS Rating cho biết, Nghị định 200 đã bổ sung nhiều cơ chế nhằm tăng cường bảo vệ nhà đầu tư, song khi doanh nghiệp chậm

thanh toán trái phiếu, việc xử lý tài sản bảo đảm, thu hồi dòng tiền hay bảo vệ quyền lợi trái chủ vẫn khá phức tạp do liên quan đến nhiều chủ thể và có thể kéo dài nếu phát sinh tranh chấp hoặc vướng mắc pháp lý.

“Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện khung pháp lý, cần nâng cao trách nhiệm, năng lực thực thi và tính độc lập của các tổ chức trung gian, như tổ chức đại diện người sở hữu trái phiếu và đơn vị quản lý tài sản bảo đảm để các cơ chế bảo vệ nhà đầu tư phát huy hiệu quả trên thực tế” - bà Hạnh nhấn mạnh.

Hoàn thiện cơ chế phát hành

Ở góc độ thị trường, ông Phan Quốc Bửu - Giám đốc Trung tâm Phân tích Nghiên cứu, Công ty cổ phần Chứng khoán BIDV (BSC) nhấn mạnh, Nghị định 200 được kỳ vọng góp phần mở rộng kênh dẫn vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế. Khi các quy định về minh bạch thông tin, chất lượng phát hành và quản trị rủi ro được hoàn thiện, thị trường trái phiếu doanh nghiệp sẽ có điều kiện phát triển ổn định hơn, qua đó chia sẻ tốt hơn vai trò cung ứng vốn với hệ thống tín dụng ngân hàng.

Đồng quan điểm về tác động tích cực của chính sách, theo ông Đỗ Mạnh Hùng - Quyền Giám đốc Khối Ngân hàng Đầu tư và Tư vấn, Maybank, Nghị định 200 là bước tiếp nối các quy định trước đây, kế thừa tinh thần của Nghị định số 153/2020/NĐ-CP, Nghị định số 65/2022/NĐ-CP, Luật Doanh nghiệp, Luật Chứng khoán (sửa đổi) và các văn bản hướng dẫn liên quan. Từ góc độ đơn vị tư vấn phát hành, ông Hùng đánh giá, nghị định mới mang nhiều ý nghĩa tích cực cho doanh nghiệp.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là quy định đối với trái phiếu chào bán cho nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp là cá nhân. Để được phân phối cho nhóm nhà đầu tư này, trái phiếu phải đáp ứng một trong các điều kiện như được xếp hạng tín nhiệm, có tài sản bảo đảm hoặc có bảo lãnh thanh toán của tổ chức tín dụng hoặc tổ chức quốc tế. Quy định này góp phần nâng cao chất lượng hàng hóa trên thị trường.

Bên cạnh đó, Nghị định 200 cũng quy định, chỉ các tổ chức tín dụng mới được phép phát hành trái phiếu theo nhiều đợt. Điều này đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp không phải là tổ chức tín dụng, bao gồm một số công ty tài chính hoặc doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực cho vay, sẽ không còn được triển khai một phương án phát hành qua nhiều đợt như trước, mà phải thực hiện đầy đủ quy trình cho từng đợt phát hành.

Theo các chuyên gia, cùng với những chuyển biến tích cực bước đầu của thị trường, các quy định mới được kỳ vọng sẽ tiếp tục nâng cao tính minh bạch, cải thiện chất lượng tín dụng và củng cố vai trò của thị trường trái phiếu doanh nghiệp như một kênh dẫn vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế.