Một đầu mối thông quan, doanh nghiệp hưởng lợi

Khối lượng hàng hóa xuất nhập khẩu ngày càng lớn, trong khi yêu cầu tinh gọn tổ chức và nâng cao chất lượng phục vụ doanh nghiệp đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản lý của ngành Hải quan. Thực tế vận hành thí điểm mô hình thông quan tập trung tại Hải Phòng đang cho thấy một cách tiếp cận mới: tập trung khâu xử lý hồ sơ nhưng không tập trung hàng hóa, qua đó vừa giảm đầu mối giao dịch cho doanh nghiệp, vừa tạo nền tảng để cơ quan Hải quan quản lý trên dữ liệu.

Cụ thể, từ ngày 1/6/2026, Chi cục Hải quan khu vực III triển khai thí điểm mô hình thông quan tập trung tại Đội Thông quan tập trung, số 1328 Nguyễn Bỉnh Khiêm, TP. Hải Phòng. Đây là đơn vị đầu tiên trong toàn ngành thực hiện mô hình này.

Cán bộ hải quan thông quan hàng hoá tại cửa khẩu Hữu Nghị, Lạng Sơn. Ảnh: CTV

Để vận hành mô hình, Chi cục Hải quan khu vực III bố trí 89 công chức chuyên trách, tổ chức tập huấn cho cán bộ, công chức và doanh nghiệp. Toàn bộ hồ sơ được xử lý trên môi trường điện tử, theo nguyên tắc phi giấy tờ và hạn chế tiếp xúc trực tiếp.

Thay vì tiếp nhận, xử lý hồ sơ phân tán tại nhiều đơn vị, các khâu tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ được tập trung về một đầu mối. Các đơn vị hải quan cửa khẩu tiếp tục thực hiện giám sát, kiểm tra thực tế và quản lý hàng hóa chịu sự giám sát.

Sau thời gian vận hành, hiệu quả bước đầu thể hiện khá rõ. Thời gian thông quan bình quân giảm 16% so với phương thức trước đây, giúp doanh nghiệp tiết kiệm hơn 5 giờ chờ đợi đối với mỗi lô hàng. Đội Thông quan tập trung xử lý khoảng 500 - 800 tờ khai mỗi ngày, năng lực xử lý tăng 20 - 30%, thời gian giải quyết thủ tục ở một số khâu giảm 30 - 50%.

Bà Phạm Thị Thúy - đại diện Công ty cổ phần Sản xuất và kinh doanh VinFast đánh giá, việc có một đầu mối xử lý giúp các lô hàng được giải quyết thống nhất, chuyên nghiệp hơn, đồng thời giảm thời gian xử lý vướng mắc và chi phí logistics.

Theo bà Thúy, số hóa chứng từ giúp hồ sơ luân chuyển nhanh hơn, hạn chế tiếp xúc trực tiếp và tăng tính minh bạch trong quá trình giải quyết thủ tục. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với doanh nghiệp có tần suất xuất nhập khẩu cao, bởi chỉ một khâu chậm cũng có thể kéo theo chi phí lưu kho, lưu bãi và logistics.

Trao đổi với phóng viên Báo Tài chính - Đầu tư, ông Đào Duy Tám - Trưởng Ban Giám sát quản lý về hải quan (Cục Hải quan) cho hay, điểm cốt lõi của mô hình thông quan tập trung không nằm ở việc thay đổi địa điểm tiếp nhận hồ sơ, mà là thay đổi phương thức quản lý. Khi hồ sơ được tập trung, dữ liệu được xử lý trên cùng hệ thống và công chức được tổ chức theo nhóm chuyên môn, việc xử lý trở nên chuyên sâu và thống nhất hơn.

Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực III Trần Mạnh Cường khẳng định, mô hình thông quan tập trung giúp doanh nghiệp rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí tuân thủ, đồng thời nâng cao tính minh bạch và ổn định trong hoạt động xuất nhập khẩu. “Mục tiêu của Chi cục là phục vụ doanh nghiệp nhanh hơn, hiệu quả hơn, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và hỗ trợ doanh nghiệp phát triển bền vững” - ông Trần Mạnh Cường nhấn mạnh.

Mở hành lang pháp lý cho cửa khẩu thông minh

Cùng với việc đẩy mạnh thông quan tập trung, ngành Hải quan đã và đang nỗ lực triển khai cửa khẩu thông minh tại khu vực biên giới Lạng Sơn, Quảng Ninh.

Để mô hình cửa khẩu thông minh vận hành thông suốt, Bộ Tài chính mới ban hành Thông tư số 128/2026/TT-BTC quy định về kiểm tra, giám sát và quản lý hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh và phương tiện vận tải hoạt động trong khu vực cửa khẩu thông minh được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, có hiệu lực từ ngày 15/10/2026.

Điểm đáng chú ý là các yêu cầu quản lý hải quan được thiết kế phù hợp với một khu vực cửa khẩu vận hành trên nền tảng công nghệ. Khu vực cửa khẩu thông minh phải có hệ thống camera nhận diện phương tiện vận tải thông minh không người lái, barie điện tử, camera giám sát, cân điện tử và hệ thống quản lý hàng hóa đưa vào, đưa ra khu vực cửa khẩu. Các thiết bị được kết nối với hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan.

Phương tiện vận tải thông minh không người lái khi ra, vào khu vực cửa khẩu thông minh không phải làm thủ tục hải quan xuất cảnh, nhập cảnh, nhưng vẫn chịu sự kiểm tra, giám sát và kiểm soát hải quan.

Như vậy, “thông minh” không chỉ nằm ở phương tiện vận tải tự động, mà nằm trong cả chuỗi quản lý hàng hóa.

Một điểm đáng chú ý của Thông tư số 128/2026/TT-BTC là yêu cầu khai thác thông tin ngay từ trước khi hàng hóa đến cửa khẩu. Đối với hàng hóa nhập khẩu, cơ quan Hải quan thực hiện phân tích, đánh giá rủi ro dựa trên thông tin hàng hóa được cung cấp trước khi đến cửa khẩu từ doanh nghiệp quản lý, vận hành cửa khẩu thông minh hoặc từ Hải quan Trung Quốc.

Nhờ đó, hoạt động kiểm soát có thể được chuẩn bị từ sớm. Trường hợp có căn cứ xác định dấu hiệu buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới, cơ quan Hải quan có thể tạm dừng đưa hàng qua khu vực giám sát để kiểm tra thực tế.

Thông tư đồng thời quy định thời hạn lưu giữ hàng hóa nhập khẩu tại khu vực cửa khẩu thông minh trong 30 ngày kể từ ngày hàng hóa đến cửa khẩu và cách thức xử lý một số tình huống phát sinh như thay đổi phương tiện chứa hàng, đóng gói lại, chia tách, đóng ghép hoặc hàng hóa tồn đọng. Những quy định này tạo cơ sở để cửa khẩu thông minh vận hành như một mô hình quản lý thống nhất, thay vì chỉ là hệ thống hạ tầng công nghệ được đầu tư tại khu vực biên giới.