Xuất khẩu giảm nhưng thị trường vẫn có điểm sáng

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 9 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu 6,4 triệu tấn gạo, trị giá 3,11 tỷ USD, giảm lần lượt 6,1% về lượng và 10,9% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Giá xuất khẩu bình quân đạt khoảng 484,8 USD/tấn, giảm 5,1%.

Một tín hiệu tích cực khác là giá xuất khẩu đã có thời điểm cải thiện. Riêng tháng 7/2026, giá xuất khẩu bình quân đạt khoảng 511 USD/tấn, tăng 5,8% so với cùng kỳ và là tháng đầu tiên trong năm ghi nhận mức tăng so với cùng kỳ. Đến giữa tháng 9, giá gạo Việt Nam được ghi nhận quanh 440 - 445 USD/tấn, trong khi giá gạo Ấn Độ và Thái Lan có xu hướng tăng do những lo ngại về thời tiết và nguồn cung.

9 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu 6,4 triệu tấn gạo, trị giá 3,11 tỷ USD. Ảnh: An Thư

Áp lực cạnh tranh và bài toán thị trường

Khó khăn lớn của gạo Việt Nam hiện nay đến từ tương quan cung - cầu thế giới. Nguồn cung dồi dào, đặc biệt từ Ấn Độ, tiếp tục tạo áp lực lên mặt bằng giá. Trong nửa đầu năm 2026, Ấn Độ xuất khẩu khoảng 12,27 triệu tấn gạo, tăng 5% so với cùng kỳ. Gạo Việt Nam đồng thời phải cạnh tranh với Thái Lan, Pakistan và các nguồn cung khác.

Khi giá trở thành yếu tố cạnh tranh rõ nét hơn, lợi thế về sản lượng không còn đủ để bảo đảm tăng trưởng xuất khẩu. Việt Nam nằm trong nhóm ba nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, với sản lượng xuất khẩu những năm gần đây khoảng 8 - 9 triệu tấn/năm. Tuy nhiên, sức ép về giá cho thấy yêu cầu chuyển từ chạy theo sản lượng sang nâng giá trị đang trở nên rõ hơn.

Thị trường Philippines cũng đặt ra yêu cầu theo dõi sát. Với tỷ trọng hơn 40% trong cơ cấu xuất khẩu, mọi thay đổi về nhu cầu nhập khẩu của thị trường này đều có ảnh hưởng đáng kể tới kết quả chung. Trong năm 2026, nhu cầu nhập khẩu gạo của Philippines có những điều chỉnh, trong khi việc khởi xướng điều tra sơ bộ biện pháp tự vệ đối với gạo nhập khẩu là yếu tố cần được doanh nghiệp lưu ý.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng doanh nghiệp cần theo dõi sát cung - cầu gạo toàn cầu, chính sách nhập khẩu của các thị trường trọng điểm và tình hình thời tiết tại các quốc gia sản xuất lớn; đồng thời chủ động điều tiết sản xuất, nâng chất lượng và đa dạng hóa thị trường.

Nâng chất lượng, mở rộng thị trường

Trong những tháng cuối năm, một trong những hướng đi được đặt ra là giảm dần sự phụ thuộc vào một số thị trường lớn, đồng thời tìm kiếm các thị trường và phân khúc có khả năng tạo giá trị cao hơn.

Thực tế cho thấy gạo Việt Nam đang từng bước tiếp cận các phân khúc chất lượng cao. Gạo ST25 đã có mặt trên hệ thống bán lẻ tại Đức; các lô “Gạo Việt xanh phát thải thấp” cũng đã được đưa tới một số thị trường như Nhật Bản, Australia, Singapore và Malaysia. Đây là hướng đi phù hợp với yêu cầu nâng chất lượng và giá trị sản phẩm, trong bối cảnh gạo thông thường chịu sức ép lớn từ nguồn cung thế giới.

Để mở rộng hơn nữa, doanh nghiệp phải đáp ứng đồng thời yêu cầu về giống, vùng trồng, quy trình canh tác, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và chất lượng ổn định. Đề án phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long đang tạo nền tảng cho hướng sản xuất này.

Cùng với đó, Hiệp hội Lương thực Việt Nam kiến nghị tiếp tục đàm phán các nghị định thư về gạo với các thị trường nhập khẩu, thúc đẩy đàm phán kỹ thuật theo hướng gắn với chuỗi giá trị và đáp ứng yêu cầu của các thị trường tiềm năng, giá trị cao. Hiệp hội cũng đề xuất thúc đẩy các hợp đồng cấp Chính phủ với những thị trường nhập khẩu trọng điểm nhằm tạo đầu ra ổn định cho doanh nghiệp.

Một giải pháp khác là xây dựng thương hiệu gạo quốc gia, trước mắt nghiên cứu mô hình thí điểm phát triển thương hiệu gạo vùng Đồng bằng sông Cửu Long với các giống ST24, ST25; đồng thời xây dựng vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn xuất khẩu sang EU và Nhật Bản theo mô hình hợp tác xã liên kết với doanh nghiệp, có sự quản lý, giám sát của Nhà nước.