Biến di sản thành tài sản phát triển

Việt Nam sở hữu kho tàng di sản văn hóa đồ sộ với hàng nghìn năm lịch sử, nhưng để những giá trị ấy thực sự trở thành nguồn lực phát triển, thì vẫn còn nhiều dư địa cần khai mở. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam (Nghị quyết 80) đã mở ra một cách tiếp cận mới khi yêu cầu nhận diện đầy đủ, khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa, lấy di sản văn hóa làm trung tâm, tài nguyên văn hóa số làm thế mạnh.

Việc tổ chức các chương trình nghệ thuật tại không gian di sản Hồ Văn (thuộc Văn Miếu - Quốc Tử Giám) là một hướng đi nhằm phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch. Ảnh: Hạnh Phúc

Theo Nghị quyết, việc bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản phải gắn với phát triển bền vững về kinh tế, xã hội, môi trường, gắn với sinh kế cộng đồng, hình thành một số đô thị di sản và phát triển kinh tế di sản. Đồng thời, nghiên cứu định giá tổng giá trị kinh tế của di sản, phát triển thương hiệu điểm đến Việt Nam trên toàn cầu, từng bước “biến di sản thành tài sản”, hình thành mô hình “di sản dẫn dắt phát triển kinh tế” tại các khu di sản thế giới và một số đô thị di sản.

Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy coi bảo tồn chủ yếu là gìn giữ sang tư duy đưa di sản tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển.

Tại Hội nghị toàn quốc quán triệt Nghị quyết 80, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trịnh Văn Quyết cho biết, Nghị quyết được ban hành trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, trong khi thế giới đang chứng kiến sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các nền văn hóa, trong đó có cạnh tranh về giá trị và ảnh hưởng của công nghiệp văn hóa.

Ông Trịnh Văn Quyết nhấn mạnh, Nghị quyết 80 lần đầu tiên đưa ra hai phạm trù mới khi xác định văn hóa là “trụ cột” và “hệ điều tiết” của phát triển nhanh, bền vững. Văn hóa phải được đặt trong mọi quy hoạch, chiến lược và chính sách phát triển với tầm nhìn dài hạn, đồng bộ cùng kinh tế, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.

Từ góc nhìn của người trực tiếp sáng tạo và vận hành các sản phẩm văn hóa, đạo diễn Việt Tú khẳng định, Nghị quyết 80 mở ra cơ hội phát triển không chỉ cho ngành công nghiệp văn hóa, mà còn cho cả nền kinh tế.

Theo đạo diễn Việt Tú, Việt Nam không thiếu di sản hay câu chuyện, điều còn thiếu là cách chuyển hóa những “chất liệu” ấy thành các sản phẩm văn hóa, sản phẩm du lịch có giá trị cao.

Bên cạnh đó, ông cũng đặc biệt nhấn mạnh định hướng các địa phương phải xây dựng những mô hình khác nhau và có tính liên kết vùng. Theo ông, nếu địa phương nào cũng kể một câu chuyện giống nhau, làm một sản phẩm giống nhau, thì sẽ đánh mất bản sắc riêng và giảm sức hấp dẫn đối với du khách.

Thực tiễn triển khai Nghị quyết 80 đang cho thấy những chuyển động bước đầu tại nhiều địa phương. Hà Nội tiếp tục hoàn thiện hồ sơ Phở, Múa rối nước, Áo dài Việt Nam và Khu di tích Cổ Loa để trình UNESCO xem xét ghi danh, đồng thời đẩy mạnh số hóa di sản, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và thực tế ảo trong bảo tồn. Tại An Giang, Đề án phát triển du lịch văn hóa Óc Eo giai đoạn 2026 - 2030 đang được triển khai nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng di sản gắn với phát triển kinh tế - xã hội.

Hình thành hệ sinh thái để kinh tế di sản phát triển bền vững

Để biến di sản thành nguồn lực phát triển, theo đạo diễn Việt Tú, điều quan trọng không phải chỉ tạo ra một chương trình nghệ thuật hay một điểm tham quan riêng lẻ, mà phải xây dựng được hệ sinh thái văn hóa. Ông cho rằng, nhiều sản phẩm hiện nay vẫn được tư duy như những sự kiện độc lập. Trong khi đó, sản phẩm chỉ là điểm khởi đầu, còn hệ sinh thái mới tạo ra khả năng lan tỏa, giá trị gia tăng và nguồn thu bền vững.

Từ thực tiễn triển khai nhiều dự án, đạo diễn Việt Tú rút ra nguyên tắc quan trọng là mọi sáng tạo đều phải dựa trên nền tảng tôn trọng lịch sử và giá trị cốt lõi của di sản. “Tái hiện câu chuyện lịch sử hay thể hiện giá trị di sản không có nghĩa là làm thay đổi. Đổi mới là đưa công nghệ, kỹ thuật hiện đại và tư duy kể chuyện hiện đại vào để làm đẹp thêm cách thể hiện câu chuyện về di sản, lịch sử” - đạo diễn Việt Tú nhấn mạnh.

Tư duy ấy được áp dụng trong dự án Tinh hoa Việt Nam tại Phú Quốc. Thay vì xây dựng một show diễn chỉ hoạt động vào buổi tối, ông đề xuất phát triển một không gian trình diễn thực cảnh nhập vai vận hành cả ngày, kết hợp biểu diễn nghệ thuật với trải nghiệm văn hóa, làng nghề và ẩm thực.

Các chương trình nghệ thuật ứng dụng công nghệ hiện đại đang góp phần chuyển hóa giá trị di sản thành sản phẩm công nghiệp văn hóa, tạo sức hút với công chúng và du khách. Ảnh: BTC chương trình “Đất nước Thiên hùng ca” cung cấp.

Theo ông, mô hình này giúp một không gian văn hóa tạo ra nhiều lớp trải nghiệm, kéo dài thời gian lưu trú của du khách, gia tăng hiệu quả khai thác và tạo thêm giá trị kinh tế mà vẫn giữ được bản sắc văn hóa.

Song hành với đổi mới mô hình sản phẩm là chuyển đổi số. Nghị quyết 80 xác định, ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số là một trong những đột phá quan trọng, hướng tới chuẩn hóa, số hóa toàn diện di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, xây dựng hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia và phát triển các nền tảng số phục vụ bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa.

Để những mục tiêu này đi vào thực tiễn, GS.TS Từ Thị Loan - Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa cộng đồng Việt Nam cho rằng, cần hình thành các hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, trong đó, Nhà nước, doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà thiết kế, nhà phân phối và truyền thông cùng tham gia, chia sẻ lợi ích và trách nhiệm.

Theo GS.TS Từ Thị Loan, để đạt mục tiêu hình thành 5 - 10 thương hiệu quốc gia về công nghiệp văn hóa vào năm 2030, trước hết, cần có chiến lược quốc gia về xây dựng thương hiệu công nghiệp văn hóa, xác định rõ lĩnh vực ưu tiên, thị trường mục tiêu và cơ chế hỗ trợ dài hạn.

Kinh tế di sản vì vậy không đồng nghĩa với thương mại hóa bằng mọi giá. Điều cốt lõi là tạo ra những sản phẩm có sức sống trên thị trường, nhưng vẫn bảo đảm tính nguyên bản của di sản, đồng thời mang lại sinh kế cho cộng đồng và nguồn lực để di sản tiếp tục được bảo tồn.

Khi di sản được kết nối với sáng tạo, công nghệ, du lịch và thị trường bằng tư duy hệ sinh thái, Nghị quyết 80 sẽ mở ra con đường để những giá trị văn hóa không chỉ được gìn giữ, mà còn trở thành động lực phát triển kinh tế, nâng cao sức mạnh mềm và vị thế của Việt Nam trong kỷ nguyên mới./.