Khi công nghệ chưa trở thành tài sản thế chấp

Với doanh nghiệp khoa học công nghệ, khó khăn về vốn không chỉ nằm ở chi phí vay mà trước hết ở khả năng chứng minh năng lực tài chính để tiếp cận nguồn vốn. Tài sản lớn nhất của nhiều doanh nghiệp là tri thức, công nghệ, phần mềm và con người - những nguồn lực khó dùng làm tài sản thế chấp và khó chứng minh bằng lịch sử hợp đồng như mô hình kinh doanh truyền thống.

Theo số liệu Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 của VCCI được Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội Cù Ngọc Trang dẫn tại Hội nghị xử lý điểm nghẽn của doanh nghiệp khoa học và công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo và công nghệ số mới đây, 52,2% doanh nghiệp gặp khó khăn về nguồn vốn, trong khi 60,2% gặp khó khăn khi tìm kiếm khách hàng. Đáng chú ý, chỉ 3,9% doanh nghiệp sẵn sàng dành từ 3% doanh thu trở lên cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số hoặc hợp tác bên ngoài; tỷ lệ doanh nghiệp hợp tác nghiên cứu với các trường đại học chỉ 1,4%.

Các doanh nghiệp trưng bày giải pháp sản phẩm công nghệ tại Hội nghị tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp khoa học và công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo, công nghệ số, ngày 30/9/2026. Ảnh: Nguyên Phương

Đối với doanh nghiệp công nghệ, bài toán vốn càng rõ khi chu kỳ nghiên cứu, thử nghiệm và thương mại hóa kéo dài. Công ty TNHH Cơ điện Đo lường và Tự động hóa DKNEC cho biết đang cần vốn cho các dự án năng lượng xanh, năng lượng số - những lĩnh vực đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu lớn và thời gian thu hồi dài...

Một doanh nghiệp tái khởi nghiệp trong lĩnh vực năng lượng xanh, trạm sạc thông minh và điện mặt trời cũng phản ánh khó khăn khi tiếp cận Quỹ Môi trường xanh. Theo doanh nghiệp, quy định yêu cầu phải có báo cáo tài chính 3 năm liên tiếp có lãi và tài sản thế chấp khiến doanh nghiệp gặp vướng ngay từ khâu tiếp cận vốn, dù lĩnh vực hoạt động thuộc nhóm được khuyến khích.

Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa thể khai thác giá trị tài sản vô hình để bổ sung nguồn lực tài chính. Đại diện các doanh nghiệp bày tỏ băn khoăn ngân hàng và tổ chức tài chính hiện chưa có cơ chế, chuẩn mực phù hợp để định giá tài sản trí tuệ, phần mềm hay các tài sản vô hình khác. Vì vậy, dù sở hữu phần mềm hoặc sáng chế có giá trị thương mại, doanh nghiệp vẫn khó hạch toán thành vốn hoặc sử dụng làm tài sản thế chấp để vay vốn phát triển. Đây là điểm nghẽn đáng chú ý, bởi nếu vốn vẫn chủ yếu được tiếp cận dựa trên tài sản hữu hình và lịch sử kinh doanh, doanh nghiệp công nghệ sẽ khó mở rộng đầu tư đúng vào những tài sản tạo ra giá trị cốt lõi của mình.

Mở thêm kênh vốn, tháo gỡ từ thuế

Một trong những giải pháp đang được Hà Nội triển khai là hỗ trợ trực tiếp chi phí vốn. TP Hà Nội đang thực hiện cơ chế hỗ trợ 50% lãi suất vay, tối đa 6%/năm trong 5 năm, thông qua Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ theo Nghị quyết 24/2026/NQ-HĐND. Cùng với đó là chương trình tín dụng quy mô hơn 450.000 tỷ đồng của 14 ngân hàng thương mại, với lãi suất ưu đãi thấp hơn 1 - 2%/năm so với lãi suất cho vay thông thường bình quân cùng kỳ.

Theo Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh Khu vực 1, hiện nay một số ngân hàng đã dành các gói tín dụng riêng cho lĩnh vực công nghệ và đổi mới sáng tạo. SHB dành 45.000 tỷ đồng với lãi suất giảm tới 2%/năm, đồng thời bổ sung 2.000 tỷ đồng cho khách hàng mới trong các lĩnh vực sản xuất, xuất khẩu, công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ và nông nghiệp đổi mới sáng tạo. Nam A Bank dành 40.000 tỷ đồng cho doanh nghiệp triển khai hạ tầng công nghệ số; NCB ưu đãi lãi suất cho các dự án xanh, kinh tế số…

Vấn đề còn lại là làm sao để nguồn vốn đến được đúng doanh nghiệp có nhu cầu. Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh Khu vực 1 cho biết đã yêu cầu các ngân hàng thương mại đưa việc chấp hành quy định về lãi suất vào chương trình thanh tra, kiểm tra hằng năm, tập trung vào các chi nhánh có mặt bằng lãi suất cao hơn mức chung. Đồng thời, tiếp tục đẩy mạnh kết nối ngân hàng - doanh nghiệp và giám sát việc thực hiện chủ trương giảm lãi suất.

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, một kênh khác là bảo lãnh tín dụng thông qua Quỹ bảo lãnh tín dụng theo Nghị định 34/2018/NĐ-CP của Chính phủ. Ngân hàng Nhà nước đã ban hành Thông tư 45/2018/TT-NHNN hướng dẫn tổ chức tín dụng cho vay có bảo lãnh của Quỹ bảo lãnh tín dụng, được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 85/2025/TT-NHNN.

Bên cạnh tín dụng, chính sách thuế cũng là một mắt xích quan trọng. Các doanh nghiệp nêu gặp khó trong việc hạch toán doanh thu của sản phẩm hình thành từ kết quả nghiên cứu khoa học và công nghệ để hưởng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp; ưu đãi về thuế thu nhập cá nhân đối với những nhân sự làm nhiệm vụ khoa học công nghệ trong doanh nghiệp khoa học công nghệ, doanh nghiệp vừa và nhỏ...

Đại diện cơ quan thuế TP. Hà Nội thông tin, thời gian qua đã có nhiều chính sách hỗ trợ doanh nghiệp khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; riêng Luật Thủ đô có những chính sách ưu đãi cao hơn so với quy định chung.

Tuy nhiên, để được hưởng ưu đãi, doanh nghiệp phải phân định rõ khoản thu nhập nào hình thành từ nhiệm vụ khoa học, khoản nào thuộc hoạt động khác. Với trường hợp Công ty CP Dược phẩm CPC1 Hà Nội, cơ quan thuế xác định về nguyên tắc, chỉ những khoản thu nhập đáp ứng điều kiện miễn, giảm hoặc ưu đãi thuế mới được áp dụng; các khoản thu nhập khác không thuộc diện ưu đãi sẽ không được miễn, giảm.

Đối với doanh nghiệp khoa học công nghệ, cơ quan thuế cũng lưu ý ba điều kiện để xác định: có sản phẩm khoa học công nghệ; có Giấy chứng nhận doanh nghiệp khoa học công nghệ; đồng thời đáp ứng các điều kiện duy trì hằng năm.

Với doanh nghiệp vừa, trong đó có yêu cầu chi cho nghiên cứu, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo tối thiểu 2% doanh thu thuần bình quân trong 3 năm tài chính liền kề; có bộ phận nghiên cứu và phát triển ít nhất 5 người trình độ đại học trở lên, trong đó có người Việt Nam; doanh thu từ sản phẩm khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo chiếm ít nhất 20% tổng doanh thu trong 3 năm tài chính liền kề.

Theo Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), đối với bài toán định giá tài sản vô hình hay phần mềm để hạch toán tài chính và thế chấp vay vốn, Bộ Tài chính đã công khai danh sách hơn 300 công ty thẩm định giá đủ điều kiện hoạt động theo Luật Giá 2023 trên cổng thông tin điện tử, áp dụng chuẩn mực thẩm định giá tài sản vô hình để doanh nghiệp chủ động ký hợp đồng dân sự. Đây là một trong những cơ sở để doanh nghiệp từng bước xác lập giá trị đối với các tài sản vô hình của mình.

Phó Chủ tịch UBND TP. Hà Nội Trương Việt Dũng cho rằng, điểm nghẽn lớn của các doanh nghiệp khoa học và công nghệ, khởi nghiệp sáng tạo và công nghệ số hiện nay không hẳn nằm ở việc thiếu cơ chế, chính sách mà ở khâu thực thi và truyền thông chính sách. Thành phố định hướng chuyển từ cách làm “có chính sách ai cần thì đến” sang chủ động tìm đúng đối tượng cần chính sách, tổ chức thành các luồng hướng dẫn cụ thể theo từng nhóm nhu cầu, trong đó có luồng về vốn và đầu tư.

Lãnh đạo TP. Hà Nội yêu cầu Sở Khoa học và Công nghệ trước ngày 30/11 hoàn thành thiết kế các luồng chính sách theo vòng đời doanh nghiệp và công nghệ. Mỗi luồng cần chỉ rõ công cụ hỗ trợ, người hướng dẫn, hồ sơ và thời gian có kết quả, thay cho việc để doanh nghiệp tự đọc rồi ghép các ưu đãi.

Thành phố cũng thống nhất xây dựng cổng tiếp nhận kiến nghị, tổ liên ngành để xử lý các vấn đề của doanh nghiệp, kết nối với cơ quan thuế, bảo hiểm, hải quan và các sở, ngành. Đây cũng là cách để chính sách vốn và thuế không dừng ở việc ban hành ưu đãi.