Dòng vốn mới, lợi thế cũ đang thu hẹp

Cuộc dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc đang mở ra dư địa mới cho Đông Nam Á. Theo bà Trang Lê - Tổng Giám đốc kiêm Giám đốc cấp cao khối Nghiên cứu và Tư vấn, JLL Việt Nam, trong 10 năm qua, thị phần FDI sản xuất của Trung Quốc so với các nước trong khu vực giảm 40,5 điểm phần trăm. Dòng vốn này không biến mất mà dịch chuyển sang những điểm đến mới.

Trong chiến lược “Trung Quốc + 1”, Indonesia tăng 12,4 điểm phần trăm, Thái Lan tăng 9,1 điểm phần trăm và Việt Nam tăng 3,2 điểm phần trăm. Điều đó cho thấy Việt Nam vẫn tăng thị phần, nhưng Indonesia và Thái Lan cũng tăng trưởng mạnh, trong khi lợi thế chi phí lao động - thế mạnh truyền thống của Việt Nam - đang dần thu hẹp.

Một góc Khu công nghiệp Phú Mỹ 3. Ảnh: Lê Toàn

Việt Nam vẫn có những lợi thế cấu trúc gồm vị trí địa lý chiến lược, mạng lưới FTA thuộc nhóm rộng mở nhất khu vực và nền kinh tế nội địa không ngừng tăng trưởng. Tổng vốn FDI đăng ký trong nửa đầu năm 2026 đạt 34,7 tỷ USD, tăng 61% so với cùng kỳ; tốc độ tăng trưởng xuất khẩu đạt 21%.

Tuy nhiên, theo bà Trang Lê, Việt Nam đang chuyển dịch từ thu hút đầu tư nhờ chi phí thấp sang tập trung thu hút dòng vốn chất lượng cao. Khi đó, tính hiệu quả, năng suất lao động, hạ tầng và các dự án phụ trợ trở thành những yếu tố quyết định năng lực hấp thụ dòng vốn.

Nhìn nhận từ kinh nghiệm của một doanh nghiệp sản xuất, ông Nguyễn Tuấn Anh - Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Khu công nghiệp Stavian chia sẻ, trước đây, Stavian từng đi thuê đất để sản xuất, sau đó tự xây dựng hạ tầng phục vụ hoạt động sản xuất, trong đó có những yêu cầu để đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu sang châu Âu.

Theo ông Tuấn Anh, các ngành sản xuất công nghệ cao khi vào Việt Nam không cần quá nhiều lao động phổ thông mà cần nhân sự chất lượng cao. Vì vậy, cần kết nối với các trường đại học tại địa phương để đào tạo nhân lực theo nhu cầu của doanh nghiệp.

“Nhân sự Việt Nam rất giỏi, có thể làm được những công việc công nghệ cao. Vấn đề là làm sao đào tạo và tạo môi trường để những người này phát huy được năng lực” - Tuấn Anh ông nói.

Cùng với bài toán nhân lực, tốc độ xử lý và triển khai cũng là yêu cầu được doanh nghiệp đặc biệt quan tâm. Theo ông Tuấn Anh, dù tốc độ xử lý, triển khai tại Việt Nam trong ba năm gần đây đã có cải thiện, doanh nghiệp vẫn cần sự rõ ràng về thời gian, từ thời điểm được giao đất đến khi có thể thực hiện các bước tiếp theo. “Có kế hoạch tốt nhưng thực hiện cũng phải nhanh” - ông nhấn mạnh.

Đây cũng là vấn đề được bà Trang Lê đề cập: “Tại những doanh nghiệp mà tôi được tiếp cận thời gian qua, tốc độ để đưa được dự án đi vào vận hành là yếu tố được doanh nghiệp rất chú trọng. Nhưng với các doanh nghiệp nhỏ thì tốc độ để đưa dự án vào vận hành vẫn còn tốn nhiều thời gian”.

Nâng năng lực hấp thụ từ hạ tầng đến thủ tục

Cùng với dòng vốn mới, yêu cầu về khu công nghiệp cũng đang thay đổi, nhất là về môi trường và phát triển bền vững. Bà Nguyễn Thị Thảo Nhi - Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Thanh Bình Phú Mỹ cho rằng,

“Trung Quốc + 1” trong những năm tới sẽ đặt yêu cầu cao hơn về sinh thái, phát triển bền vững và tiêu chuẩn ESG.

Thị trường đang chuyển từ khu công nghiệp truyền thống sang khu công nghiệp thế hệ mới. Nếu mô hình truyền thống có thể tập trung giải phóng mặt bằng, san lấp và phát triển hạ tầng theo từng giai đoạn, thì khu công nghiệp thế hệ mới đòi hỏi đầu tư đồng bộ ngay từ đầu về hạ tầng, môi trường, năng lượng và các tiêu chuẩn phát triển bền vững.

“Do phải đầu tư đồng bộ ban đầu với chi phí tài chính và vốn cao, giá thuê đất khu công nghiệp có thể bị đẩy lên cao hơn so với khu vực. Giá cao hơn thì dịch vụ phải tốt hơn” - bà Nhi nói.

Nhưng hạ tầng đồng bộ chưa giải quyết toàn bộ yêu cầu của nhà đầu tư. Theo bà Nhi, nhiều thủ tục cấp phép vẫn làm kéo dài thời gian triển khai. Ngay cả trong điều kiện thuận lợi, tổng thời gian có thể kéo dài 3 - 4 tháng.

Bà Vương Thị Minh Hiếu - Phó Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, Bộ Tài chính cho biết, những năm gần đây Đảng, Quốc hội và Chính phủ đã đưa ra nhiều giải pháp khơi thông nguồn lực và cải thiện môi trường đầu tư, trong đó có phân cấp, phân quyền trực tiếp cho chính quyền địa phương nhằm rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục hành chính.

Bà Hiếu cho rằng, cần “nhanh hơn, quyết liệt hơn” để không lỡ cơ hội từ làn sóng đầu tư nước ngoài, đồng thời tăng cường kết nối để hình thành hệ sinh thái phát triển khu công nghiệp, phục vụ sản xuất công nghiệp và thu hút đầu tư.

Nghị quyết 10-NQ/TW đặt chỉ tiêu 10% số khu công nghiệp tại các địa phương phấn đấu phát triển theo mô hình sinh thái. Để thực hiện mục tiêu này cần đồng bộ về thể chế, chính sách, nguồn vốn và chi phí hỗ trợ chuyển đổi.

Ở một góc nhìn khác, ông Trương Gia Bảo - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Liên Chi hội bất động sản công nghiệp Việt Nam (VIREA) lưu ý rằng, các kết quả đầu tư luôn có độ trễ. “Những gì chúng ta biết hay chuẩn bị trong năm 2025 - 2026, nếu có nhiều thay đổi thì kết quả sẽ rơi vào các năm 2027 và 2028” - ông chia sẻ.

Ông Bảo cho biết, các đoàn quốc tế đến khảo sát, những câu hỏi họ đặt ra và những điều họ mong muốn chính là tín hiệu của kết quả một đến hai năm tiếp theo. Nhà đầu tư hiện nay cũng không nhất thiết phải mất 1 - 3 tháng sau khi khảo sát mới đưa ra quyết định như trước.

Đáng chú ý, “Trung Quốc + 1” cũng dành cho chính các doanh nghiệp Trung Quốc. Tình trạng dư thừa công suất tại thị trường nội địa, sức mua giảm và giá giảm khiến một số doanh nghiệp tìm kiếm địa điểm sản xuất tại Việt Nam. Những doanh nghiệp này phải tính toán khả năng cung cấp cho thị trường Việt Nam, ASEAN và các đơn hàng xuất khẩu khác.

Bài toán của Việt Nam trong làn sóng tái phân bổ sản xuất toàn cầu không chỉ là thu hút dòng vốn, mà còn phải đưa vốn vào vận hành nhanh và tạo điều kiện để nhà đầu tư tiếp tục mở rộng. Muốn vậy, hạ tầng, thủ tục và các điều kiện sản xuất phải theo kịp yêu cầu của doanh nghiệp; những chuẩn bị trong giai đoạn 2025-2026 sẽ là nền tảng cho kết quả đầu tư trong những năm tiếp theo.