Đột phá từ tư duy lập pháp tinh gọn

Lịch sử quản lý thuế nước ta đã trải qua ba luật gốc: Luật Quản lý thuế số 78/2006/QH11, Luật số 38/2019/QH14 và nay là Luật số 108/2025/QH15. Mỗi văn bản đều mang tính lịch sử theo từng giai đoạn với bố cục khác nhau. Nếu Luật năm 2006 có 14 chương với 120 điều, Luật năm 2019 mở rộng lên 17 chương với 152 điều, thì Luật Quản lý thuế số 108 năm 2025 tạo bước đột phá mạnh mẽ khi chỉ còn 9 chương với 53 điều.

Ngành Thuế sẽ lấy dữ liệu làm trung tâm quản lý, bảo đảm tính khách quan, minh bạch và không phân biệt đối xử. Ảnh: TN

Việc cắt giảm tới 99 điều so với Luật năm 2019 giúp văn bản mới trở nên cô đọng, dễ tra cứu và triệt tiêu sự chồng chéo thuật ngữ. Sự tinh gọn này được cụ thể hóa bằng cách gom các chức năng quản lý thuế thành 7 mục lớn trong Chương II, bao quát trọn vẹn “vòng đời” nghĩa vụ của người nộp thuế từ đăng ký, khai thuế, nộp thuế, hoàn thuế đến khoanh nợ...

Đáng chú ý, Luật Quản lý thuế năm 2025 chỉ giữ lại các quy định mang tính nền tảng, nguyên tắc cốt lõi và giao quyền chủ động cho Chính phủ, Bộ Tài chính quy định chi tiết bằng văn bản dưới luật. Hình thức “luật khung” này giúp hệ thống pháp luật thuế phản ứng nhanh trước sự biến động liên tục của nền kinh tế số mà không cần chờ Quốc hội sửa đổi luật gốc.

Đặc biệt, việc Luật đã dành riêng Chương V để quy định về quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ, ứng dụng công nghệ, dữ liệu và chuyển đổi số đã khẳng định quyết tâm đồng bộ với kiến trúc hạ tầng số quốc gia. Theo đó, ngành Thuế sẽ lấy dữ liệu làm trung tâm quản lý, bảo đảm tính khách quan, minh bạch và không phân biệt đối xử.

Ba trụ cột thay đổi căn bản mô hình quản lý thuế

Sự chuyển dịch từ quản lý hành chính thủ công sang quản trị số đã mở đường cho bước thay đổi toàn diện về tư duy, thể hiện qua ba điểm cốt lõi:

Một là, triệt tiêu tư duy “đòi giấy tờ” nhờ liên thông dữ liệu. Theo đó, cơ quan thuế không có quyền yêu cầu người nộp thuế nộp các giấy tờ do cơ quan nhà nước khác quản lý nếu các dữ liệu này đã được liên thông, số hóa. Minh chứng rõ nhất là mã số thuế được đồng nhất với số định danh cá nhân; các thông tin về đăng ký thuế, đăng ký kinh doanh, cư trú..., đều được trích xuất trực tiếp từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hệ thống đăng ký kinh doanh.

Luật cũng nghiêm cấm cơ quan thuế tự ý yêu cầu cung cấp các giấy tờ nằm ngoài danh mục thủ tục hành chính được Bộ Tài chính công bố công khai. Quy trình quản lý thuế sẽ vận hành trên nền tảng dữ liệu tập trung, tự động hóa nhiều khâu nghiệp vụ như hoàn thuế, xử phạt vi phạm hành chính…

Hai là, chuyển dịch từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” dựa trên quản trị rủi ro. Cơ quan thuế có trách nhiệm phân nhóm người nộp thuế theo các tiêu chí như: ngành nghề, lĩnh vực, đặc thù hoạt động; loại hình pháp lý; quy mô doanh thu, số nộp ngân sách; mức độ và lịch sử tuân thủ pháp luật. Từ đó, cơ quan thuế ưu tiên giải quyết nhanh thủ tục hành chính cho nhóm tuân thủ tốt dựa trên hồ sơ tự khai, đồng thời hỗ trợ họ tiếp cận chính sách nhanh chóng, minh bạch hơn. Cơ chế này vừa nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực quản lý, vừa tạo động lực để người nộp thuế chủ động thực hiện nghĩa vụ.

Đặc biệt, cơ quan thuế sẽ căn cứ vào bản chất thương mại, kinh tế, tài chính thực tế của giao dịch để xác định nghĩa vụ thuế, chứ không phụ thuộc vào hình thức thể hiện trên hợp đồng. Công tác kiểm tra thuế cũng được thực hiện thông qua phân tích dữ liệu và đánh giá rủi ro và mức độ tuân thủ của người nộp thuế.

Ba là, trả quyền và trách nhiệm về cho người nộp thuế. Cơ chế “tự khai, tự tính, tự nộp và tự chịu trách nhiệm pháp lý” (áp dụng cho cả hộ và cá nhân kinh doanh) buộc người nộp thuế phải tự nâng cao ý thức.

Khi sự tuân thủ tốt gắn liền với lợi ích cụ thể như giảm thủ tục, bớt kiểm tra giám sát, người dân và doanh nghiệp sẽ có thêm động lực thực hiện nghĩa vụ. Đặc biệt, Luật Quản lý thuế năm 2025 đã bãi bỏ quy định cứng nhắc về thứ tự thanh toán tiền thuế, tiền chậm nộp, tiền phạt. Người nộp thuế được chủ động lựa chọn và nộp theo mã định danh khoản phải nộp (ID), giúp việc hạch toán nghĩa vụ chính xác và minh bạch hơn./.