Chủ thể kiến tạo phát triển tại địa phương

Nhiệm kỳ 2026 - 2031 là một cột mốc đặc biệt trong tiến trình phát triển của nền quản trị quốc gia tại Việt Nam. Sự vận hành của chính quyền địa phương hai cấp sau sắp xếp, yêu cầu phân cấp phân quyền triệt để, công cuộc chuyển đổi số toàn diện và mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số đang đặt ra những bài toán chưa từng có tiền lệ.

Bối cảnh đó đòi hỏi Hội đồng nhân dân (HĐND) phải có bước chuyển đổi mạnh mẽ. Tại Hội nghị HĐND toàn quốc triển khai phương hướng, nhiệm vụ nhiệm kỳ 2026 - 2031 diễn ra sáng 28/5, các phát biểu, tham luận đã nêu ra nhiều kiến nghị, giải pháp mang tính đột phá nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của cơ quan dân cử.

Về lĩnh vực kinh tế, nhiều ý kiến nhận định, trong giai đoạn hiện nay, mục tiêu tăng trưởng hai con số không chỉ là chỉ tiêu kinh tế, mà còn là thước đo năng lực quản trị và chất lượng thể chế. Để hiện thực hóa mục tiêu này, tư duy thụ động chờ Ủy ban nhân dân trình dự thảo rồi mới xem xét, phê duyệt không còn phù hợp.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu bế mạc hội nghị. Ảnh: Phạm Thắng

Tại hội nghị, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà đã nhấn mạnh thông điệp "HĐND phải thực sự trở thành chủ thể kiến tạo phát triển tại địa phương, tập trung ban hành cơ chế chính sách, tiếp tục đẩy mạnh việc tháo gỡ điểm nghẽn cho phát triển theo thẩm quyền, mở ra dư địa phát triển mới cho từng ngành, từng lĩnh vực, từng địa bàn tại địa phương. Đồng thời, điều quan trọng nhất là phải chuyển được tư duy ban hành chính sách để kiến tạo, phát triển, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân”.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng chỉ rõ yêu cầu đối với chất lượng quyết sách của cơ quan dân cử: “Mỗi quyết sách phải thực sự xuất phát từ thực tiễn, “đúng, trúng, kịp thời”, có tính khả thi cao, có tầm nhìn dài hạn, khơi thông nguồn lực và tạo động lực phát triển mới, bảo đảm tăng trưởng hai con số”.

Thực tiễn từ các địa phương cho thấy sự chuyển dịch tư duy này cũng đang diễn ra mạnh mẽ. Phó Chủ tịch thường trực HĐND Đồng Nai Đặng Minh Nguyệt cho biết, HĐND thành phố đã đổi mới tư duy ban hành nghị quyết, chuyển từ “phê duyệt” sang “kiến tạo" thông qua việc kịp thời ban hành các quyết sách đột phá hạ tầng trị giá hàng trăm nghìn tỷ đồng, trực tiếp mở rộng không gian phát triển và thu hút FDI.

Trong khi đó, để phản ứng chính sách nhanh hơn, HĐND tỉnh Hà Tĩnh đề xuất tư duy xây dựng thể chế linh hoạt nhưng có kiểm soát, chủ động phối hợp xây dựng sẵn các chính sách khung, các kịch bản điều hành để có thể thể chế hóa trước, sẵn sàng kích hoạt nhanh khi có biến động bất thường, hạn chế tối đa sự lúng túng, bị động.

Giám sát quyền lực chặt chẽ trong mô hình chính quyền hai cấp

Giai đoạn 2026 - 2031 gắn với việc thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp với nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Tuy nhiên, trao quyền càng lớn, rủi ro lạm quyền càng cao. Do đó, vai trò của HĐND trong kiểm soát quyền lực ở địa phương càng cần được nâng cao.

Phát biểu tại hội nghị, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú đã nhấn mạnh yêu cầu kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực càng phải chặt chẽ, hiệu quả hơn để phòng chống, khắc phục tình trạng thực hiện không đúng hoặc lạm dụng quyền lực trong thực thi công vụ. HĐND phải thực hiện tốt chức năng giám sát đối với hoạt động của UBND và các cơ quan trong bộ máy chính quyền; kiên quyết khắc phục tình trạng buông lỏng giám sát hoặc giám sát mang tính hình thức.

Đồng thời, cần phải đôn đốc quyết liệt, đi đến cùng việc thực hiện các kiến nghị giám sát cũng như các kiến nghị chính đáng của cử tri và nhân dân. “Giám sát phải thực sự là công cụ để phòng ngừa sai phạm, phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực từ sớm từ xa. Các hoạt động chất vấn thì phải đi thẳng vào vấn đề, xác định rõ trách nhiệm của từng tổ chức cá nhân, không đùn đẩy, không né tránh những vấn đề khó, những vấn đề nhạy cảm” - Thường trực Ban Bí thư nêu rõ.

Về vấn đề này, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cũng yêu cầu HĐND phải thực sự là thiết chế kiểm soát quyền lực hiệu quả ở địa phương. Hoạt động giám sát của HĐND phải chuyển mạnh từ giám sát sự vụ sang giám sát chiến lược phát triển, chuyển từ giám sát quy trình sang giám sát kết quả cuối cùng, đi sâu vào những lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro.

Để hiện thực hóa trọng trách này, các địa phương đã đề xuất các công cụ kiểm soát hiệu quả hơn. Phó chủ tịch HĐND Hà Tĩnh Nguyễn Thị Việt Hà đề xuất cần chuyển mạnh từ tư duy “xem xét văn bản” sang tư duy giám sát quyền lực thông qua văn bản; chấm dứt tình trạng giám sát “thụ động theo báo cáo”. HĐND phải chủ động xây dựng kế hoạch giám sát văn bản quy phạm pháp luật hằng năm theo từng lĩnh vực; phân công rõ trách nhiệm cho các ban HĐND theo dõi ngay từ khi văn bản được ban hành và trong suốt quá trình thực hiện.

Tại Cần Thơ, thành phố coi việc lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm đối với các chức danh do HĐND bầu là “công cụ kiểm soát quyền lực tối cao, buộc người đứng đầu bộ máy hành chính hai cấp phải liên tục tự soi, tự sửa và nâng cao trách nhiệm” - Phó Bí thư thường trực Thành ủy, Chủ tịch HĐND thành phố Cần Thơ Đồng Văn Thanh cho biết.

Chuyển đổi số để nâng cao năng lực quản trị

Tuy nhiên, các quyết sách kiến tạo và công cụ kiểm soát quyền lực sẽ trở nên chậm chạp nếu thiếu đi nền tảng công nghệ. Các tham luận và phát biểu tại hội nghị đều thống nhất quan điểm, trong mô hình chính quyền hai cấp với địa bàn rộng lớn, chuyển đổi số là con đường tất yếu để HĐND nâng cao năng lực quản trị.

Điểm cốt lõi của quá trình này, theo Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, không phải chỉ là số hóa quy trình cũ mà thay đổi toàn bộ phương thức điều hành, giám sát và ra quyết định. Trong đó hoạt động HĐND cần chuyển từ giám sát qua báo cáo giấy sang giám sát bằng dữ liệu thời gian thực, chuyển từ xử lý thủ công sang quản trị thông minh dựa trên dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.

Thủ đô Hà Nội là một hình mẫu tiên phong trong cuộc cách mạng này khi thiết lập lộ trình hướng tới “Hệ sinh thái dân cử thông minh” vào năm 2045. Theo Chủ tịch HĐND thành phố Hà Nội Phùng Thị Hồng Hà, thành phố đã số hóa toàn diện việc tiếp nhận kiến nghị của cử tri qua nền tảng iHanoi. Đồng thời, xây dựng các kho dữ liệu dùng chung theo thời gian thực và đang phát triển mô hình “Đại biểu số” ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Công cụ này sẽ giúp đại biểu phản biện chính sách trên dữ liệu gốc, thay vì chỉ nghe báo cáo thụ động.

Đánh giá cao hướng đi này, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã giao nhiệm vụ nhân rộng các mô hình quản trị dữ liệu liên thông, đồng thời yêu cầu các đại biểu trực tiếp học tập và thực hành qua bộ học liệu “Bình dân học vụ số - Quốc hội số”, khẳng định vai trò tiên phong của cơ quan dân cử trong kỷ nguyên số.

Từ những phát biểu, tham luận được trình bày tại hội nghị, có thể thấy hoạt động của HĐND nhiệm kỳ 2026 - 2031 sẽ có sự bứt phá toàn diện. Không còn là cơ quan thụ động phê duyệt báo cáo, HĐND hướng tới là một trung tâm kiến tạo thể chế kinh tế - xã hội, một “lá chắn” kiểm soát quyền lực nhà nước, vận hành trên nền tảng công nghệ.