Tài chính xanh đang chuyển từ định hướng chính sách sang yêu cầu tổ chức thị trường, khi Việt Nam từng bước hình thành tiêu chí phân loại dự án, cơ chế huy động vốn và giao dịch các-bon. Vấn đề không chỉ nằm ở mở rộng quy mô nguồn lực, mà còn ở khả năng xác định đúng dự án, kiểm soát rủi ro và theo dõi hiệu quả sử dụng vốn.
Nền tảng pháp lý được hình thành từ Luật Bảo vệ môi trường (năm 2020), với các quy định về tín dụng xanh và trái phiếu xanh. Nghị định số 08/2022/NĐ-CP cụ thể hóa điều kiện và chính sách ưu đãi, trong khi Thông tư số 17/2022/TT-NHNN, có hiệu lực từ năm 2023, yêu cầu các tổ chức tín dụng quản lý rủi ro môi trường trong hoạt động cấp tín dụng.
 |
| Tài chính xanh cần đa dạng kênh huy động, giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng. Ảnh: PEXELS |
Một bước tiến tiếp theo là Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg, có hiệu lực từ ngày 22/8/2025, thiết lập danh mục phân loại xanh quốc gia. Theo đó, 45 loại dự án thuộc 7 lĩnh vực được xác định tiêu chí kỹ thuật, bao gồm năng lượng, xây dựng, công nghiệp chế biến và chế tạo, dịch vụ môi trường, giao thông vận tải, tài nguyên nước, cùng nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản và bảo tồn đa dạng sinh học.
Văn bản quy định xác nhận dự án, không phải chứng nhận chung cho mọi sản phẩm tài chính xanh.
Song hành với việc xác định đối tượng được tài trợ, phạm vi tổ chức thị trường tiếp tục mở rộng. Nghị quyết số 222/2025/QH15 của Quốc hội về Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam cùng Nghị định số 324/2025/NĐ-CP và Nghị định số 330/2025/NĐ-CP tạo khuôn khổ cho trung tâm tài chính quốc tế tại TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng, bao gồm tài chính xanh và tiêu chuẩn quốc tế. Đối với thị trường các-bon, Nghị định số 29/2026/NĐ-CP thiết lập khuôn khổ sàn giao dịch trong nước, với giai đoạn thí điểm đến năm 2028 và dự kiến vận hành chính thức từ năm 2029.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa việc hình thành chính sách và phát triển các kênh vốn vẫn thể hiện qua cơ cấu thị trường. Tín dụng ngân hàng tiếp tục giữ vai trò chủ yếu, với dư nợ xanh tăng từ khoảng 19 tỷ USD trong năm 2021, lên 32 tỷ USD trong năm 2025, tương đương 4,6% tổng dư nợ toàn hệ thống. Về cơ cấu, năng lượng tái tạo chiếm 37%, nông nghiệp xanh 29%, còn lại là các hoạt động khác.
Đề xuất khuyến khích phát triển trái phiếu xanh trong Luật Chứng khoánTại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, chiều 17/10, thảo luận tại tổ 4 (gồm các đoàn Đồng Nai, Điện Biên và Quảng Trị), các đại biểu đề nghị dự thảo sửa đổi Luật Chứng khoán mở rộng công cụ huy động vốn, đồng thời bảo đảm an toàn tài sản nhà đầu tư. Đại biểu Lê Nữ Thùy Dương (đoàn Đồng Nai) kiến nghị bổ sung quy định nền tảng về chứng khoán hóa khoản nợ, phù hợp với Nghị quyết số 68-NQ/TW. Đồng thời, đại biểu đề xuất chính sách khuyến khích phát triển trái phiếu doanh nghiệp xanh nhằm mở rộng kênh huy động vốn trung và dài hạn. |
Trong khi đó, thị trường trái phiếu xanh, xã hội, bền vững và các công cụ liên quan còn có quy mô khiêm tốn, với dư nợ năm 2025 đạt khoảng 1,1 tỷ USD, tương đương 0,2% GDP. Trong khi đó, con số này tại Singapore là 33,2 tỷ USD, tại Thái Lan là 36,4 tỷ USD, tại Malaysia là 19,6 tỷ USD, còn Indonesia ghi nhận 17,8 tỷ USD và Philippines ghi nhận 16 tỷ USD.
Trái phiếu xanh trong nước chủ yếu phát hành trên cơ sở tự nguyện, tham chiếu nguyên tắc của Hiệp hội Thị trường vốn quốc tế (ICMA); một số thương vụ có đánh giá độc lập, xếp hạng tín nhiệm và bảo lãnh. Các giao dịch được giới thiệu có kỳ hạn 7 - 20 năm, so với bình quân khoảng 3 năm của trái phiếu thông thường, với lãi suất danh nghĩa 5,58 - 8,1%/năm. Tuy nhiên, lãi suất công bố chưa phản ánh toàn bộ chi phí huy động, do còn có phí bảo lãnh và những khoản liên quan.
Doanh nghiệp cần chuẩn bị dự án đáp ứng tiêu chí xanh, nhân sự chuyên môn, hệ thống đo lường tác động môi trường và báo cáo minh bạch. Đánh giá độc lập trước, sau phát hành và hợp tác với đơn vị tư vấn, bảo lãnh, phân phối cũng cần được tính đến.
Trên thế giới, tài chính bền vững tiếp tục mở rộng. Năm 2025, tổng giá trị phát hành trái phiếu và khoản vay bền vững đạt khoảng 1.800 tỷ USD, gồm 1.010,3 tỷ USD trái phiếu và 798,1 tỷ USD khoản vay. Giá trị phát hành lũy kế công cụ nợ bền vững vượt 10.000 tỷ USD vào cuối năm. Trong số tổ chức phát hành năm 2025, có 96% tham chiếu nguyên tắc ICMA; 83% lượng phát hành có nhãn phù hợp tiêu chí Climate Bonds.
Khi quy mô thị trường tăng, chất lượng thông tin trở thành điều kiện quan trọng để nhận diện và giám sát dòng vốn. Singapore, Malaysia, Indonesia, Nhật Bản, Thái Lan và Australia đang áp dụng hoặc triển khai theo lộ trình nghĩa vụ công bố thông tin môi trường, xã hội và quản trị (ESG) bắt buộc. Tại Việt Nam, Thông tư số 96/2020/TT-BTC và các quy định sửa đổi đã yêu cầu doanh nghiệp đại chúng, niêm yết công bố một số thông tin môi trường, xã hội, nhưng chưa thiết lập chuẩn bắt buộc tương thích đầy đủ với tiêu chuẩn của Hội đồng Chuẩn mực Bền vững Quốc tế (ISSB).
Tuy nhiên, yêu cầu minh bạch không tự động chuyển thành quy mô đầu tư lớn. Năm 2024, tỷ trọng tài sản quỹ ESG trong tổng tài sản quỹ nội địa tại Malaysia đạt 1,35%, tại Trung Quốc là 1,23%, tại Nhật Bản là 1,16%, còn tại Việt Nam là 0,44%. Quy mô quỹ còn phụ thuộc quy tắc gắn nhãn, nhà đầu tư tổ chức và sản phẩm phù hợp.
Không dừng ở trái phiếu và quỹ, hoạt động gắn nhãn xanh đã mở rộng sang cổ phiếu tại Nasdaq, B3 Brazil, SIX Thụy Sĩ và các sở giao dịch ở Philippines, Indonesia. Theo tiêu chí Nasdaq, doanh nghiệp mang nhãn xanh cần có trên 50% doanh thu và đầu tư từ hoạt động xanh, doanh thu từ nhiên liệu hóa thạch dưới 5% và công bố chỉ số môi trường.
Gỡ rào cản để dòng vốn xanh đến với doanh nghiệpTheo ông Nguyễn Quang Thuân, phát triển tài chính xanh không chỉ phụ thuộc nguồn cung vốn, mà còn ở khả năng hấp thụ của dự án và hạ tầng thông tin thị trường. Do đó, cần hoàn thiện hướng dẫn phân loại xanh, phát triển công cụ huy động vốn dài hạn, mở rộng tài chính chuyển đổi và cơ chế chia sẻ rủi ro. Doanh nghiệp đồng thời phải chứng minh hiệu quả tài chính, khả năng trả nợ và tác động môi trường. |
Sự mở rộng về sản phẩm càng làm nổi bật yêu cầu ngăn ngừa hiện tượng “tẩy xanh”. Những trường hợp liên quan BNY Mellon, Vanguard Australia, WisdomTree, Invesco Advisers và Active Super được dẫn làm ví dụ về sự không thống nhất giữa tuyên bố ESG và danh mục đầu tư thực tế. Những trường hợp này nhấn mạnh yêu cầu đối chiếu thông tin, xác minh độc lập và giám sát sau phát hành.
Ở góc độ kinh nghiệm quốc tế, ông Nguyễn Quang Thuân, Chủ tịch FiinGroup và FiinRatings chia sẻ, tại GIFT City của Ấn Độ, giá trị niêm yết lũy kế công cụ nợ mang nhãn ESG tăng từ 7,3 tỷ USD vào tháng 3/2022 lên 17,5 tỷ USD vào tháng 2/2026, gắn với cơ chế quản lý thống nhất và áp dụng tiêu chuẩn quốc tế.
Trong khi đó, Singapore phát triển tài chính pha trộn từ nguồn lực công, tổ chức phát triển và nhà đầu tư tư nhân, với sáng kiến FAST-P hướng tới quy mô 5 tỷ USD. Hồng Kông (Trung Quốc) tập trung kết nối giao dịch xuyên biên giới, xây dựng danh mục phân loại tương thích, đồng thời hỗ trợ chi phí phát hành và đánh giá độc lập.
Từ đó, Việt Nam cần tiếp tục cụ thể hóa hướng dẫn phân loại xanh, chuẩn hóa công bố thông tin, mở rộng đánh giá độc lập và kết nối hạ tầng tài chính. Quy mô phát hành là một thước đo, nhưng hiệu quả của thị trường còn phải được nhìn nhận qua khả năng đưa vốn đến đúng dự án đáp ứng tiêu chí môi trường, cũng như việc kiểm soát phân bổ và sử dụng nguồn lực sau huy động.
