Ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh

Theo quy định của pháp luật khi phát sinh hoạt động mua bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ doanh nghiệp, hộ, cá nhân kinh doanh cần thực hiện đầy đủ việc lập, quản lý và sử dụng hóa đơn; đồng thời chủ động kiểm tra tính hợp pháp của hóa đơn trước khi kê khai thuế để tránh những rủi ro pháp lý. Việc tuân thủ nghiêm các quy định về thuế và hóa đơn không chỉ là nghĩa vụ của mỗi doanh nghiệp mà còn là nền tảng xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, cạnh tranh lành mạnh và phát triển bền vững.

Tuy nhiên, vì lợi ích, các hành vi mua bán trái phép hóa đơn giá trị gia tăng vẫn tồn tại và ngày càng có diễn biến phức tạp. Hệ lụy của tờ hóa đơn “khống” không chỉ gây thất thu ngân sách nhà nước, mà còn tạo môi trường kinh doanh không lành mạnh.

Ông Nguyễn Tiến Trung - Trưởng Ban kiểm tra (Cục Thuế) cho biết, qua công tác quản lý thuế, cơ quan thuế đã nhận diện được cụ thể các hành vi có dấu hiệu gian lận thuế liên quan đến sử dụng hóa đơn bất hợp pháp như: Hàng hóa, dịch vụ bán ra có căn cứ xác định giá bán, giá chuyển nhượng ghi trên hợp đồng thấp hơn giá thị trường đối với một số trường hợp có giá trị giao dịch lớn như: chuyển nhượng vốn, bất động sản, phương tiện giao thông, vận tải...

Nguồn: Cục Thuế. Đồ họa: Phương Anh

Hóa đơn giá trị gia tăng có dấu hiệu rủi ro như: doanh nghiệp bên bán đã ngừng, nghỉ kinh doanh trước thời điểm cơ quan thuế thông báo và không kê khai đầu ra, doanh nghiệp có quan hệ với các đối tượng liên quan đến các vụ án đang được điều tra, xét xử.

Từ những nhận diện nêu trên, cơ quan thuế đã phối hợp với cơ quan công an điều tra, đưa ra xử lý nhiều vụ án liên quan đến hành vi mua bán, sử dụng hóa đơn bất hợp pháp. Điển hình như vụ việc buôn bán hóa đơn liên quan đến 3 công ty gồm: Công ty TNHH Thành An - Hà Nội, Công ty TNHH thiết bị y tế Danh, Công ty TNHH thiết bị y tế Tràng Thi. Các công ty/hộ kinh doanh này đã bán 19.167 hóa đơn giá trị gia tăng khống (tổng giá trị tiền hàng trước thuế là 3.689 tỷ đồng, thuế giá trị gia tăng là trên 75 tỷ đồng, các đối tượng hưởng lợi bất chính trên 257 tỷ đồng).

Hành vi của 3 công ty nêu trên gây thiệt hại cho nhà nước trên 743 tỷ đồng. Qua điều tra, cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã tiến hành khởi tố 32 bị can là giám đốc, chủ cửa hàng, đại diện theo pháp luật của các công ty/hộ kinh doanh.

Vạch trần 4 nhóm hành vi gian lận hóa đơn điển hình

Bà Nguyễn Thị Lan Anh - Trưởng Ban pháp chế (Cục Thuế) cho biết, gian lận hoàn thuế giá trị gia tăng gắn với hành vi mua bán, sử dụng trái phép hóa đơn đang diễn biến ngày càng tinh vi, có tổ chức và mang tính hệ thống. Các đối tượng vi phạm không chỉ lợi dụng kẽ hở pháp luật mà còn khai thác hạn chế trong cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu và thẩm quyền giữa các cơ quan chức năng để hình thành các chuỗi doanh nghiệp “ẩn danh”, hợp thức hóa dòng tiền và chứng từ nhằm chiếm đoạt tiền hoàn thuế từ ngân sách nhà nước.

Với kinh nghiệm trong thực tiễn quản lý thuế và nghiên cứu từ góc độ quản lý rủi ro của cơ quan thuế, bà Lan Anh cho biết, ngành Thuế đã phân loại các đối tượng thành 4 nhóm hành vi điển hình.

Trong đó: Nhóm 1: Các doanh nghiệp được thành lập nhằm mục đích mua bán trái phép hóa đơn. Đây là nhóm có mức độ rủi ro cao nhất, khi doanh nghiệp được thành lập không nhằm mục đích sản xuất kinh doanh thực tế, mà để: Phát hành hóa đơn khống và Tổ chức mua bán hóa đơn theo chuỗi nhằm hưởng lợi bất hợp pháp từ ngân sách nhà nước.

Hành vi này mang dấu hiệu của tội phạm có tổ chức, liên quan trực tiếp đến quy định tại Điều 203 Bộ luật Hình sự 2015 về tội in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước.

Nhóm 2: Ở nhóm này, doanh nghiệp cố ý thực hiện mua bán trái phép hóa đơn để trốn thuế, chiếm đoạt hoàn thuế. Khác với nhóm 1, các doanh nghiệp ở nhóm này có hoạt động kinh doanh thực tế, nhưng cố ý mua trái phép hóa đơn để nâng khống chi phí khấu trừ thuế giá trị gia tăng hoặc hoàn thuế và làm giảm thu nhập chịu thuế; thuộc hành vi sử dụng bất hợp pháp hóa đơn, hoặc sử dụng hóa đơn bất hợp pháp đầu vào để trốn thuế. Hành vi mua và sử dụng trái phép hóa đơn phạm tội trốn thuế theo Điều 200 của Bộ Luật hình sự 2015.

Nhóm 3: Ở nhóm này, các cá nhân, hộ kinh doanh không đăng ký kinh doanh thực hiện hành vi mua trái phép hóa đơn giao cho người mua để hợp thức hóa cho việc bán hàng hóa, dịch vụ không xuất hóa đơn (dấu hiệu giao dịch đáng ngờ thể hiện tại tài khoản bên bán hóa đơn).

Các cá nhân, hộ kinh doanh có hoạt động kinh doanh thực tế nhưng không đăng ký kinh doanh nên không thể xuất hóa đơn hợp pháp và phải mua hóa đơn nhằm hợp thức hóa giao dịch. Hành vi này thuộc trường hợp sử dụng bất hợp pháp hóa đơn.

Nhóm 4: Ở nhóm này, doanh nghiệp lợi dụng hoạt động bán lẻ để xuất hóa đơn khống. Các doanh nghiệp này khai thác đặc điểm người tiêu dùng không yêu cầu hóa đơn từ đó không xuất hóa đơn thực tế xuất hóa đơn khi bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ; sau đó, do có một số doanh nghiệp có nhu cầu mua hóa đơn đầu vào nên họ đã xuất khống hóa đơn cho các doanh nghiệp khác để thu lợi bất chính. Hành vi này đã vi phạm không lập hóa đơn khi bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ với mục đích trốn thuế và thuộc trường hợp sử dụng bất hợp pháp hóa đơn theo quy định tại Nghị định số 70/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định số 123/2020/NĐ-CP.

Theo bà Lan Anh, việc phân loại các nhóm hành vi vi phạm và nhận diện đặc điểm hoạt động của từng nhóm không chỉ có ý nghĩa trong công tác quản lý thuế mà còn là cơ sở quan trọng để xây dựng cơ chế cảnh báo sớm, xác định trọng tâm kiểm tra, cũng như nâng cao hiệu quả chuyển giao thông tin, tài liệu phục vụ công tác điều tra, truy tố và xét xử.

Thực tiễn cũng cho thấy, nếu chỉ dựa vào các biện pháp quản lý hành chính đơn thuần thì khó có thể xử lý triệt để các hành vi gian lận có tổ chức, xuyên địa bàn và sử dụng nhiều pháp nhân trung gian như hiện nay. Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành giữa cơ quan thuế, lực lượng Công an, Viện Kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân theo hướng đồng bộ, thực chất và kịp thời; tăng cường ứng dụng công nghệ, phân tích dữ liệu lớn và quản trị rủi ro trong quản lý hóa đơn điện tử, hoàn thuế. Đồng thời nâng cao trách nhiệm của người nộp thuế trong tuân thủ pháp luật về hóa đơn, chứng từ và kê khai thuế.