Những kiến thức ban đầu

Tôi chính thức trở thành phóng viên theo dõi lĩnh vực hạ tầng giao thông - được nhiều người gọi vui là “phóng viên lục lộ” - vào đầu năm 2001, chỉ vài tháng sau khi tốt nghiệp đại học. Chuyến công tác dài ngày đầu tiên của tôi là tới dự án khôi phục, cải tạo Quốc lộ 1, đoạn Hà Nội - Vinh.

Đây là một trong những dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn đầu tiên của Việt Nam sử dụng vốn vay ODA do Ngân hàng Thế giới (WB) và sau đó là Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tài trợ nhằm khôi phục tuyến Quốc lộ 1 xuyên Việt đã xuống cấp nặng nề.

Dù tên gọi khi đó chỉ là “khôi phục” và “cải tạo”, nhưng thực chất đây là lần đầu tiên con đường xương sống của đất nước, vốn nhỏ, hẹp, được nâng cấp theo tiêu chuẩn hiện đại nhất thời điểm bấy giờ: đường cấp III đồng bằng, quy mô 2 làn xe.

Nhà báo Phạm Anh Minh (thứ nhất từ phải sang) trong chuyến đi thực tế công trường xây dựng cầu Long Thành 2, dự án mở rộng cao tốc TP. Hồ Chí Minh - Long Thành, tháng 4/2026. Ảnh bài: Anh Minh

Khi tôi có mặt tại công trường, dự án đã bước vào giai đoạn cuối, cũng là lúc nhịp độ thi công được đẩy lên cao nhất. Giữa trưa tháng 7 ở Nghệ An, gió Lào hầm hập thổi qua mặt đường nóng bỏng, mùi bê tông nhựa mới rải khét nồng trong không khí khiến bất cứ ai lần đầu đặt chân tới công trường cũng có cảm giác ngộp thở.

Ngoài việc tận mắt chứng kiến sự vất vả của những người thợ cầu đường quanh năm dãi gió, dầm mưa, chuyến đi ấy còn cho tôi những bài học nghề đầu tiên. Ngay trên công trường còn khét mùi bê tông nhựa, các kỹ sư của chủ đầu tư và nhà thầu đã kiên nhẫn giải thích cho một phóng viên mới vào nghề những khái niệm còn rất xa lạ như ODA, hợp đồng FIDIC, hay công nghệ đúc hẫng cân bằng...

Những bài học nhập môn tưởng như khô khan ấy đã trở thành hành trang quý giá, theo tôi suốt gần 26 năm làm nghề sau này.

Ngay sau chuyến công tác đầu tiên, tôi được phân công theo dõi dự án đường Hồ Chí Minh giai đoạn 1 - tuyến xuyên Việt thứ hai của đất nước, khi công trình xây dựng lớn nhất cả nước thời điểm đó đã triển khai được hơn một năm.

Với chiều dài hơn 1.350 km từ Hòa Lạc (Hà Nội) đến Tân Cảnh (Kon Tum, nay là Quảng Ngãi), dự án đi qua nhiều khu vực địa chất phức tạp, những vùng đất từng là chiến trường khốc liệt trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Có lần theo đoàn khảo sát tuyến trên nhánh Tây đường Hồ Chí Minh, tôi và một số cán bộ kỹ thuật bị lạc giữa rừng Trường Sơn nhiều giờ. Một lần khác, chiếc xe chở đoàn công tác suýt bị nước lũ cuốn khi vượt ngầm trong mùa mưa.

Những trải nghiệm ấy giúp tôi hiểu rằng, phía sau mỗi kilomet đường là rất nhiều mồ hôi, công sức và cả những hiểm nguy mà người làm giao thông phải đối mặt.

Nhờ liên tục bám công trường, tôi được chứng kiến ý chí, nghị lực và tinh thần làm việc quên mình của những người thợ cầu đường Trường Sơn cùng các chuyên gia tư vấn trong điều kiện sinh hoạt, làm việc vô cùng thiếu thốn.

Khi công trình hoàn thành vào năm 2007, đất nước có thêm một trục giao thông chiến lược xuyên Việt, chia sẻ áp lực cho Quốc lộ 1, đặc biệt trong mùa mưa bão.

Điều quý giá nhất từ nhiệm vụ theo dõi dự án đường Hồ Chí Minh mà tôi nhận được không chỉ là những kiến thức chuyên môn về nghề cầu đường. Chính những chuyến đi dài ngày trên công trường đã rèn cho tôi tác phong làm việc kỷ luật, tinh thần tôn trọng thời gian và trách nhiệm với công việc.

Tôi vẫn nhớ những chuyến kiểm tra công trường kéo dài hàng tuần, đoàn xe phải xuất phát từ rất sớm. Chỉ cần chậm vài phút là có thể bị bỏ lại phía sau giữa núi rừng Trường Sơn. Những bài học tưởng như giản dị ấy lại trở thành hành trang quan trọng trên suốt chặng đường làm nghề sau này.

Như một cơ duyên, tôi tiếp tục được gắn bó với các dự án giao thông quy mô lớn trên trục Bắc - Nam, từ các dự án BOT mở rộng Quốc lộ 1 giai đoạn 2012 - 2016 đến dự án đường bộ cao tốc Bắc - Nam phía Đông.

Không chỉ học được kiến thức chuyên môn hay tác phong nghề nghiệp, những năm tháng bám công trường còn giúp tôi hiểu sâu hơn áp lực, trăn trở của các nhà đầu tư, nhà thầu giao thông. Đây cũng là nền tảng để tôi thực hiện nhiều tuyến bài phản biện chính sách sau này.

Hành trình đi - học - viết

Có thể nói, kiến thức từ những “buổi đầu ngơ ngác ấy” đã theo tôi suốt hơn hai thập kỷ làm “phóng viên lục lộ”, qua hàng trăm chuyến đi và các bài viết về các công trình hạ tầng giao thông lớn của đất nước.

Sau này, tôi có thêm may mắn được học hỏi từ nhiều lãnh đạo, chuyên gia trong ngành giao thông vận tải, ngành Tài chính về quản lý đầu tư, quản lý vận tải và hợp tác công - tư.

Ngoài những kiến thức thu nhận được qua các cuộc làm việc với lãnh đạo ngành, lãnh đạo doanh nghiệp, tôi và nhiều phóng viên trẻ khác còn được chính những kỹ sư, cán bộ công trường “đào tạo tại chỗ”, có khi ngay trên công trường đường bộ còn khét mùi bê tông asphalt, có khi ngay giữa công trình thi công cọc khoan nhồi ngoài cửa biển lộng gió...

Cần phải nói thêm rằng, với tư cách là tờ báo kinh tế lớn, Báo Tài chính - Đầu tư luôn quán triệt các phóng viên phải bám sát thực tế, để mỗi bài viết đều mang hơi thở cuộc sống và nhịp sống kinh doanh. Cùng với đó, là yêu cầu luôn phải lật đi, lật lại vấn đề, tiếp cận đa chiều để tránh những nhận định phiến diện.

Nếu như các khóa đào tạo của tòa soạn giúp trang bị kiến thức nền tảng về tài chính, kinh tế và kỹ năng báo chí, thì những gì học được từ các chuyến đi thực tế, từ những lần va chạm với thực tiễn là yếu tố rất quan trọng giúp phóng viên chuyên ngành trưởng thành và tránh được lối mòn trong tư duy.

Trong thời gian làm báo, tôi đã được Ban Biên tập tạo điều kiện để theo sát hầu hết các công trình hạ tầng giao thông lớn trên cả nước. Với cá nhân tôi, đi công trường, bám đơn vị không chỉ để tìm thêm chất liệu cho bài viết, mà còn là cách học nghề hiệu quả nhất. Những kỹ sư, cán bộ kỹ thuật, công nhân cầu đường mà tôi gặp trên các công trường suốt hơn hai thập kỷ qua chính là những người thầy đặc biệt của nghề báo.

Nếu như giảng đường đại học trang bị cho tôi những kiến thức nền tảng về nghiệp vụ báo chí, thì những công trường trải dài từ Bắc vào Nam đã dạy tôi cách nhìn nhận vấn đề từ thực tiễn, biết đặt câu hỏi đến cùng, biết lắng nghe nhiều chiều và tôn trọng sự thật khách quan.

Sau 26 năm làm nghề, điều còn lại không chỉ là những bài báo, những giải thưởng hay những công trình đã hoàn thành, mà còn là vốn sống, vốn nghề được tích lũy từ hàng trăm chuyến đi. Và với một “phóng viên lục lộ” như tôi, đó có lẽ là tài sản quý giá nhất của nghề báo.