Đối diện với thực tế mới

Kinh tế số không chỉ là câu chuyện của công nghệ. Điều dễ nhận thấy hơn cả là những thay đổi trong cách con người kết nối, làm việc và tiếp nhận thông tin mỗi ngày. Nếu như trước đây, thông tin được truyền tải theo một chiều từ cơ quan báo chí đến công chúng thì ngày nay, mỗi người đều có thể vừa là người tiếp nhận, vừa là người tạo ra nội dung. Một quyết định chính sách, một diễn biến của thị trường hay một thông tin liên quan đến lĩnh vực tài chính như: thuế, chứng khoán, đầu tư công, bảo hiểm, kế toán, ngân hàng… có thể được lan truyền chỉ trong vài phút trên hàng loạt nền tảng khác nhau. Không gian thông tin trở nên rộng lớn hơn bao giờ hết, nhưng đồng thời với đó cũng trở nên phức tạp hơn bao giờ hết.

Trong bối cảnh ấy, báo chí không còn giữ vị thế độc tôn trong việc cung cấp thông tin. Công chúng có rất nhiều lựa chọn và có thể tiếp cận cùng một sự kiện từ nhiều nguồn khác nhau. Điều đó khiến báo chí phải đối diện với một thực tế mới, với thách thức lớn nhất không còn là làm sao để thông tin được phát đi nhanh nhất, mà là làm sao để thông tin ấy được tin cậy nhất, hữu ích nhất và có giá trị nhất đối với người đọc.

Tổng Biên tập Báo Tài chính - Đầu tư Phạm Văn Hoành (thứ 7 từ phải sang) và Phó Tổng Biên tập Báo Tài chính - Đầu tư Lê Trọng Minh (thứ 8 từ phải sang) trao tặng Kỷ niệm chương Vì sự phát triển bền vững của Việt Nam cho các tổ chức và doanh nghiệp. Ảnh: Đức Thanh

Đối với lĩnh vực tài chính, yêu cầu đó càng trở nên rõ ràng. Kinh tế số đang làm thay đổi phương thức quản lý tài chính công, hoạt động của doanh nghiệp, cách thức giao dịch trên thị trường và cả hành vi tiêu dùng của người dân. Cùng với đó là hàng loạt chính sách mới về thuế, ngân sách, đầu tư, chuyển đổi số, dữ liệu và tài sản số... liên tục được ban hành. Nhu cầu thông tin vì thế không ngừng gia tăng, nhưng nhu cầu ấy không chỉ dừng ở việc “biết có gì mới”, mà là “hiểu điều đó tác động thế nào đến mình”. Đó chính là khoảng trống mà báo chí lĩnh vực tài chính cần lấp đầy.

Báo chí trước đây chủ yếu thực hiện chức năng thông tin, nhưng hôm nay báo chí nói chung và nhất là báo chí tài chính phải tiến thêm một bước, trở thành cầu nối giữa chính sách và cuộc sống, giữa những quyết định quản lý vĩ mô với hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp và đời sống của người dân. Đơn cử, một bài báo về chính sách thuế không chỉ dừng lại ở việc trích dẫn văn bản, mà điều người đọc cần là những phân tích giúp họ hiểu ai được hưởng lợi, ai chịu tác động và cần chuẩn bị gì trước những thay đổi đó. Hay một bản tin về tăng trưởng kinh tế không chỉ là những con số phần trăm, mà cần trả lời câu hỏi những con số ấy phản ánh điều gì về sức khỏe của nền kinh tế. Điều đó thể hiện là báo chí phải trở thành một thiết chế giúp xã hội hiểu đúng, hiểu đủ và hiểu sâu về những chuyển động của nền kinh tế trong môi trường số.

Thách thức và cơ hội chuyển mình

Trong vài năm qua, tại Việt Nam, không ít cơ quan báo chí đã có những thay đổi mạnh mẽ trong quá trình chuyển đổi số. Nhiều tòa soạn đặt công nghệ ở trung tâm của chiến lược phát triển, áp dụng mô hình tòa soạn số, sử dụng công nghệ để tạo ra những nội dung hấp dẫn và chinh phục các nhóm độc giả mới, phân phối nội dung hiệu quả hơn và tạo nguồn thu lớn hơn. Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đang tạo ra những cơ hội chưa từng có cho báo chí, nhưng đồng thời cũng đặt ra những áp lực chưa từng có, đặc biệt là đối với báo chí tài chính.

Thách thức đầu tiên là sự cạnh tranh ngày càng gay gắt trong môi trường thông tin mở. Ngày nay, doanh nghiệp có thể tự xây dựng các kênh truyền thông riêng; các chuyên gia kinh tế có thể chia sẻ nhận định trực tiếp trên mạng xã hội; nhiều nền tảng dữ liệu có thể cung cấp thông tin thị trường theo thời gian thực. Điều đó khiến báo chí không còn là nguồn cung cấp thông tin duy nhất như trước.

Tuy nhiên, điều đáng suy ngẫm là càng nhiều thông tin, xã hội lại càng cần những nguồn thông tin đáng tin cậy. Khi một tin đồn về thị trường chứng khoán có thể khiến hàng nghìn nhà đầu tư hoang mang, khi một thông tin thiếu kiểm chứng có thể tác động đến hoạt động của doanh nghiệp hoặc tâm lý thị trường, giá trị của báo chí chuyên nghiệp càng trở nên quan trọng. Đây vừa là áp lực, vừa là cơ hội để báo chí tài chính khẳng định vị thế của mình.

Thách thức thứ hai đến từ chính sự thay đổi trong hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng. Người đọc ngày nay ít dành thời gian cho những bài viết dài và có xu hướng tiếp nhận thông tin qua video ngắn, đồ họa hoặc các nền tảng mạng xã hội. Trong khi đó, các vấn đề tài chính lại thường phức tạp, nhiều dữ liệu và cần sự phân tích chuyên sâu.

Làm thế nào để một chủ đề về ngân sách nhà nước, cải cách thuế hay điều hành chính sách tài khóa trở nên dễ hiểu mà không đơn giản hóa quá mức? Làm thế nào để những vấn đề kinh tế vĩ mô có thể tiếp cận được với đông đảo công chúng mà vẫn giữ được tính chính xác và chiều sâu? Đó là bài toán không dễ đối với bất kỳ cơ quan báo chí tài chính nào.

Cùng với đó là áp lực chuyển đổi mô hình hoạt động. Trong môi trường số, một bài báo không còn chỉ tồn tại trên website. Từ một nội dung gốc, tòa soạn phải tính đến khả năng chuyển thể thành video, infographic, podcast, bản tin điện tử hay các sản phẩm tương tác trên nhiều nền tảng khác nhau. Điều này đòi hỏi không chỉ công nghệ mà còn là sự thay đổi về tư duy tổ chức sản xuất nội dung.

Nếu trước đây câu hỏi thường được đặt ra là “viết gì”, thì ngày nay câu hỏi còn là “kể câu chuyện đó như thế nào để công chúng muốn tiếp nhận”. Và sau tất cả những thay đổi ấy, điều báo chí tài chính cần giữ lại vẫn là giá trị cốt lõi của nghề báo, đó là sự chính xác, tính độc lập, tinh thần phản biện và trách nhiệm xã hội.

Bởi trong một thế giới mà thông tin có thể được tạo ra chỉ bằng “vài cú nhấp chuột”, thứ làm nên sự khác biệt của báo chí không phải là tốc độ đơn thuần. Đó là khả năng xác thực thông tin, khả năng lý giải bản chất của các vấn đề kinh tế và khả năng tạo dựng niềm tin nơi công chúng.

Thêm một thách thức không kém phần quan trọng đó là, không giống nhiều lĩnh vực khác, báo chí tài chính là nơi người làm báo phải đi một hành trình dài để tích lũy tri thức. Những con số ngân sách, các chính sách thuế, những biến động của thị trường hay các vấn đề kinh tế vĩ mô đều đòi hỏi sự am hiểu và khả năng phân tích chuyên sâu. Không ít nhà báo sau nhiều năm theo dõi lĩnh vực kinh tế - tài chính đã trở thành những người có kiến thức sâu rộng, có thể đối thoại với chuyên gia và giải thích những vấn đề phức tạp bằng ngôn ngữ gần gũi với công chúng. Song đây cũng chính là thách thức của báo chí tài chính trong thời đại số, khi tri thức chuyên ngành phải liên tục được cập nhật để theo kịp những thay đổi rất nhanh của nền kinh tế và công nghệ. Một cơ quan báo chí muốn giữ được vị thế trong lĩnh vực này không chỉ cần công nghệ hiện đại mà còn cần đội ngũ nhà báo đủ bản lĩnh, đủ tri thức để đi cùng những chuyển động mới của nền kinh tế.