Sau gần 10 năm thực hiện Luật Báo chí 2016, môi trường báo chí Việt Nam đã thay đổi rất mạnh. Công chúng chuyển sang tiếp nhận thông tin trên nền tảng số. Doanh thu quảng cáo dịch chuyển sang Facebook, Google, TikTok và các nền tảng xuyên biên giới. Các cơ quan báo chí phải đối mặt cùng lúc nhiều áp lực: vừa phải thu hút bạn đọc, bảo đảm thông tin chuẩn xác, định hướng dư luận, vừa phải tìm kiếm nguồn thu để duy trì bộ máy, đầu tư công nghệ và giữ chân nhân sự. Mặc dù phải làm nhiều hơn, nhanh hơn, báo chí vẫn “khó sống” hơn do khó khăn về nguồn lực.
Trong bối cảnh đó, Luật Báo chí mới được kỳ vọng sẽ có bước điều chỉnh nhằm tháo gỡ một phần “nút thắt sống còn” hiện nay của báo chí về nguồn lực. Luật Báo chí năm 2025 đã bổ sung nhiều quy định mới về nguồn thu, đầu tư hạ tầng số, cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ và mô hình cơ quan truyền thông chủ lực đa phương tiện.
 |
| Cơ chế mới của Luật Báo chí “cởi trói” mạnh mẽ cho các tòa soạn, cho phép họ vận hành linh hoạt như một tổ chức truyền thông hiện đại. Ảnh: Đức Thanh |
Điểm đáng chú ý đầu tiên là Luật xác lập rõ hơn vai trò đầu tư của Nhà nước đối với báo chí. Luật quy định Nhà nước đầu tư trọng tâm, trọng điểm cho nền tảng số báo chí quốc gia, hạ tầng dữ liệu báo chí số, công cụ số giám sát hoạt động báo chí trên không gian mạng, đào tạo nhân lực và phát triển nguồn nhân lực chuyển đổi số báo chí.
Thay vì chỉ hỗ trợ từng tờ báo đơn lẻ, Nhà nước chuyển sang đầu tư vào “hạ tầng dùng chung”. Nền tảng số báo chí quốc gia sẽ là một công cụ công nghệ mạnh mẽ giúp các cơ quan báo chí có thể xuất bản, quản lý nội dung và phân phối thông tin mà không phải tự gánh chi phí đầu tư đắt đỏ. Đây là sự hỗ trợ thiết thực để thúc đẩy chuyển đổi số đồng bộ.
Điểm mới thứ hai là cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ và hỗ trợ chi phí cho báo chí. Luật quy định Nhà nước thực hiện giao nhiệm vụ, đặt hàng, đấu thầu và hỗ trợ cước vận chuyển, chi phí đăng tải, truyền dẫn, phát sóng để báo chí thực hiện nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh, thông tin đối ngoại, truyền thông chính sách, phục vụ vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo và các nhiệm vụ trọng yếu khác. Quy định này sòng phẳng hóa mối quan hệ tài chính giữa Nhà nước và báo chí. Cơ quan báo chí khi thực hiện nhiệm vụ chính trị sẽ được đảm bảo nguồn lực thực thi, thay vì phải tự “gồng gánh” chi phí như trước. Điều này giúp các tòa soạn giảm thiểu áp lực thương mại hóa nội dung để có doanh thu, đảm bảo dòng chảy thông tin chính thống luôn xuyên suốt đến mọi tầng lớp nhân dân.
Nhiều cơ hội nhưng trách nhiệm lớn hơnVới những quy định mới của Luật Báo chí 2025, nhiều cơ hội mở ra, nhưng trách nhiệm cũng rất lớn. Luật mới mở thêm hành lang phát triển, nhưng hiệu quả đến đâu sẽ phụ thuộc vào năng lực đổi mới, tính chuyên nghiệp và trách nhiệm xã hội của từng cơ quan báo chí. Khi được mở rộng nguồn thu, tăng quyền tự chủ và có cơ chế tài chính linh hoạt hơn, các cơ quan báo chí phải đồng thời nâng cao trách nhiệm quản trị, minh bạch tài chính và giữ vững chuẩn mực nghề nghiệp. |
Điểm mới thứ ba là mở rộng nguồn thu hợp pháp của cơ quan báo chí. Theo Luật mới, cơ quan báo chí có thêm các nguồn thu từ bán quyền đọc, nghe, xem tác phẩm báo chí; trao đổi, mua bán bản quyền nội dung; cho phép khai thác, sử dụng tác phẩm báo chí; hoạt động kinh doanh, dịch vụ, liên kết; hoạt động tài chính và phần vốn góp vào doanh nghiệp; cung cấp dịch vụ sự nghiệp công và thực hiện các nhiệm vụ được giao.
Cơ chế này cởi trói mạnh mẽ cho các tòa soạn, cho phép họ vận hành linh hoạt như một tổ chức truyền thông hiện đại. Việc luật hóa nguồn thu từ “khai thác, sử dụng tác phẩm” là cơ sở pháp lý vững chắc để báo chí triển khai mô hình thu phí người đọc (paywalls) trên nền tảng số - một xu thế tất yếu của báo chí. Mở rộng nguồn thu hợp pháp cũng chính là cách tốt nhất để bảo vệ đạo đức người làm báo.
Một điểm đáng chú ý khác là Luật cho phép cơ quan báo chí được liên kết sản xuất nội dung, trừ nội dung về thời sự chính trị, quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Đây là hướng mở cần thiết trong bối cảnh báo chí cần thêm nguồn lực công nghệ và sáng tạo để phát triển sản phẩm mới.
Đặc biệt, quy định mang tính chiến lược của Luật là mô hình cơ quan truyền thông chủ lực đa phương tiện. Luật quy định cơ quan truyền thông chủ lực đa phương tiện có nhiều loại hình báo chí, có cơ quan báo chí trực thuộc, có cơ chế đặc thù về tài chính và được thành lập phù hợp với chiến lược phát triển hệ thống báo chí do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.
Đây là bước đệm để hình thành các tập đoàn báo chí tầm cỡ quốc gia và địa phương. Cơ chế tài chính đặc thù sẽ cho phép các đơn vị này giữ lại lợi nhuận để tái đầu tư vào công nghệ, trả lương thu hút nhân tài, hoặc linh hoạt trong việc thành lập các doanh nghiệp trực thuộc phục vụ hệ sinh thái truyền thông.
Dù vậy, những quy định mới này mới chỉ là điểm khởi đầu. Hiện nay, hầu hết các quy định trong Luật mới dừng ở các nguyên tắc khung. Tác động thực sự còn phụ thuộc rất lớn vào nghị định, thông tư hướng dẫn và cách tổ chức thực thi sau đó.
Để Luật thực sự đi vào cuộc sống, những khái niệm như nền tảng số báo chí quốc gia, hoạt động báo chí trên không gian mạng, nguồn thu mới, cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện… cần được hướng dẫn rõ, tránh vừa ban hành đã phát sinh cách hiểu khác nhau. Cùng với đó, cần sớm có nghị định hướng dẫn về tiêu chí đặt hàng báo chí công ích, định mức kinh tế - kỹ thuật, phương thức đấu thầu, cơ chế thanh quyết toán và tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả sản phẩm báo chí.
Đối với việc mở rộng nguồn thu từ các sản phẩm báo chí, phải có các quy định cụ thể về bản quyền báo chí số, cơ chế chia sẻ doanh thu với nền tảng công nghệ, quy trình cấp phép khai thác nội dung và chế tài xử lý sao chép trái phép. Nếu không có cơ chế bảo vệ thực chất, quy định về bản quyền rất khó chuyển hóa thành nguồn thu thật cho báo chí.
Đối với mô hình cơ quan truyền thông chủ lực đa phương tiện, cũng rất cần có hướng dẫn cụ thể bởi nếu chỉ dừng ở việc sáp nhập cơ học các cơ quan báo chí mà không thay đổi mô hình tài chính, công nghệ và quản trị, rất khó tạo ra các tổ hợp truyền thông đủ sức cạnh tranh trong môi trường số.
Các văn bản hướng dẫn cần làm rõ về tiêu chí xác định cơ quan truyền thông chủ lực đa phương tiện, mức độ tự chủ tài chính, cơ chế đầu tư hạ tầng riêng cho nhóm này; cơ chế giữ lại nguồn thu để tái đầu tư; quyền chủ động trong phát triển sản phẩm số; cũng như trách nhiệm giải trình về hiệu quả sử dụng ngân sách và chất lượng thông tin.
Mặc dù chưa thể giải quyết được mọi vấn đề, nhưng Luật Báo chí đã bước đầu đặt nền móng cho một sự chuyển dịch lớn hơn: từ mô hình báo chí phụ thuộc hành chính sang mô hình báo chí có năng lực kinh tế nội dung và được đầu tư như hạ tầng thông tin chiến lược. Điều cần nhất sau khi Luật có hiệu lực là triển khai nghiêm túc, hướng dẫn rõ ràng, đầu tư trọng tâm và để báo chí chính thống có đủ nguồn lực cạnh tranh bằng chất lượng, tốc độ, công nghệ và niềm tin.
