Dự án quan trọng không mặc nhiên là đủ tiêu chí thu hồi đất

Quan tâm đến ranh giới giữa quyền thu hồi đất của Nhà nước và cơ chế thỏa thuận dân sự về quyền sử dụng đất, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (đoàn Hải Phòng) đề nghị phân biệt rõ thẩm quyền quyết định một dự án với căn cứ để Nhà nước sử dụng quyền lực công thu hồi quyền sử dụng đất của người dân.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (đoàn Hải Phòng) phát biểu. Ảnh: Đức Thanh

Theo đại biểu, một dự án thuộc thẩm quyền Quốc hội hoặc Thủ tướng Chính phủ quyết định là dự án quan trọng, nhưng không nên chỉ từ chủ thể quyết định dự án mà mặc nhiên suy ra việc thu hồi đất đã đáp ứng yêu cầu thật cần thiết vì lợi ích quốc gia, công cộng. Dự án vẫn phải đáp ứng các tiêu chí về mục tiêu, tính chất và mức độ cần thiết của việc thu hồi đất; quyết định chủ trương đầu tư chỉ là căn cứ để triển khai thu hồi, không nên tự nó trở thành một trường hợp thu hồi đất độc lập.

Đại biểu cũng đề nghị cân nhắc kỹ cơ chế nhà đầu tư đã thỏa thuận được trên 75% diện tích và trên 75% số người sử dụng đất thì Nhà nước thu hồi phần còn lại. Khi Nhà nước thu hồi 25% còn lại, quan hệ đã chuyển từ thỏa thuận dân sự sang sử dụng quyền lực công. Vì vậy, không nên chỉ căn cứ vào hai tỷ lệ 75% mà cần tính toán thêm quy mô dự án, số người tuyệt đối còn chưa đồng thuận, loại đất bị thu hồi, nhất là đất ở, và mức độ ảnh hưởng đến nơi ở, sinh kế của người dân.

Đối với quy định người bị thu hồi được bảo đảm mức bồi thường không thấp hơn mức trung bình của giá đất đã thỏa thuận, đại biểu đề nghị làm rõ mức trung bình được xác định theo phương pháp nào, để “chính cơ chế bảo vệ người dân không trở thành một nguồn tranh chấp mới”.

Theo đại biểu, cần tách bạch rõ hơn chức năng điều tiết kinh tế của giá đất với chức năng bảo đảm quyền lợi của người dân khi Nhà nước thu hồi đất. Khi giá đất được sử dụng như một công cụ kinh tế, Nhà nước có thể cần điều tiết để thúc đẩy đầu tư, sản xuất; nhưng khi Nhà nước bắt buộc thu hồi đất, mức bồi thường lại trực tiếp liên quan đến quyền tài sản và khả năng tái thiết cuộc sống của người dân.

Luật vì thế cần có cơ chế áp dụng phù hợp, “bảo đảm việc điều tiết giá đất, giảm chi phí cho nền kinh tế nhưng không đồng thời làm giảm mức bảo vệ đối với người bị thu hồi đất”.

Đánh giá kỹ khi cho thu hồi đất trước khi bồi thường, tái định cư

Quy định cho phép thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với một số dự án đặc thù là vấn đề đại biểu Tạ Văn Hạ (đoàn Đà Nẵng) đặc biệt quan tâm.

Đại biểu Tạ Văn Hạ (đoàn Đà Nẵng) phát biểu. Ảnh: Quochoi.vn

Theo đại biểu, mục tiêu đẩy nhanh tiến độ và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư phải được đặt ngang hàng với yêu cầu ổn định cuộc sống, chỗ ở và sinh kế của người dân.

“Một gia đình khi bị thu hồi đất chưa có tái định cư sẽ phải đối mặt rất nhiều vấn đề : Họ sẽ ở đâu? Con cái học ở đâu? Sinh kế, người già, trẻ nhỏ, người ốm sẽ thế nào?” - đại biểu Tạ Văn Hạ nói.

Đại biểu cho rằng, khi người dân phải di dời, phải từ bỏ nơi ở, thay đổi công việc và sinh kế để phục vụ lợi ích chung, đó là một sự hy sinh, đóng góp lớn cho sự nghiệp phát triển đất nước. Vì vậy, cần phải có ứng xử xứng đáng với sự hy sinh này. Từ quan điểm này, đại biểu đề nghị phải quy định phải rõ ràng, chặt chẽ, “tránh trường hợp ngoại lệ trở thành phổ biến”, đồng thời cần được xem xét và đánh giá tác động thật kỹ lưỡng.

Đại biểu Nguyễn Duy Minh đề nghị thể chế hóa rõ hơn tinh thần chuyển từ bồi thường tài sản bị thu hồi sang tái thiết cuộc sống cho người dân tại các điều 42, 47, 48 và 49 của dự thảo luật.

Theo đại biểu, việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải được đánh giá không chỉ bằng giá trị tài sản được hoàn trả, mà bằng khả năng người dân có phục hồi, duy trì được đời sống và sinh kế sau khi bị thu hồi đất hay không.

“Hai hộ dân nhận cùng một khoản bồi thường như nhau hoàn toàn có thể rơi vào hai số phận khác nhau: một người có thể tìm được nơi ở, nơi làm việc ở gần, nhưng một người thì mất trắng nguồn thu nhập vì phải chuyển nơi ở đi quá xa” - đại biểu phân tích.

Do đó, đại biểu đề nghị không coi trách nhiệm của Nhà nước kết thúc ngay khi việc bồi thường được chi trả, mà phải quy định chính sách hỗ trợ gắn với một giai đoạn phục hồi sinh kế sau thu hồi đất. Người dân bị thu hồi đất cũng cần được quyền bày tỏ nguyện vọng về địa điểm tái định cư, đặc biệt là nguyện vọng tái định cư tại chỗ. Nguyện vọng này phải được ghi nhận và xem xét thực chất khi lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Giảm áp lực tài chính cho người dân khi phải di dời

Từ thực tiễn triển khai các dự án đầu tư công, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (đoàn Phú Thọ) chỉ ra tình trạng trong cùng một phương án thu hồi đất, bồi thường và tái định cư nhưng hình thành hai mặt bằng giá: giá trị quyền sử dụng đất tại nơi người dân phải di chuyển đi và giá trị quyền sử dụng đất tại nơi Nhà nước bố trí để người dân chuyển đến.

Đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (đoàn Phú Thọ). Ảnh: Quochoi.vn

Có trường hợp hộ gia đình bị thu hồi toàn bộ đất ở, phải di chuyển chỗ ở nhưng tổng số tiền được bồi thường không đủ thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với một lô đất tái định cư được bố trí, ngay cả khi người dân chỉ nhận một suất tái định cư có diện tích tối thiểu. Sau khi bị thu hồi đất và nhà ở, ngoài số tiền phải nộp để nhận đất tái định cư, hộ dân còn phải bố trí khoản kinh phí rất lớn để xây dựng lại nhà, di chuyển tài sản và ổn định cuộc sống tại nơi ở mới.

Đại biểu đề nghị nghiên cứu cơ chế riêng đối với đất tái định cư được đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước để phục vụ trực tiếp các dự án đầu tư công; cho phép xác định giá thu tiền sử dụng đất tái định cư theo suất đầu tư thực tế của dự án.

Cơ chế này sẽ giảm khoảng cách giữa giá trị bồi thường tại nơi có đất thu hồi với số tiền phải nộp tại nơi tái định cư, giảm áp lực tài chính cho người dân và hạn chế tình trạng người dân phải gánh toàn bộ giá trị gia tăng về vị trí, hạ tầng của khu tái định cư, đại biểu phân tích.

Cùng quan điểm, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (Cần Thơ) nhấn mạnh, yêu cầu tái thiết cuộc sống “không chỉ là một khẩu hiệu chính sách mà cần phải được thể hiện thành nghĩa vụ pháp lý cụ thể trong luật”.

“Khu tái định cư đạt tiêu chuẩn về đường, điện, nước chưa đồng nghĩa với việc đời sống của người dân đã phục hồi” - đại biểu nói và đề nghị quy định cơ quan, tổ chức thực hiện tái định cư có trách nhiệm theo dõi, đánh giá điều kiện sống của người dân sau khi bố trí tái định cư, bao gồm khả năng tiếp cận hạ tầng thiết yếu, việc làm, sinh kế và thu nhập; kịp thời thực hiện hoặc đề xuất biện pháp hỗ trợ bổ sung đối với trường hợp chưa bảo đảm điều kiện ổn định cuộc sống.