Đối tượng áp dụng của Thông tư bao gồm các cơ quan đại diện chủ sở hữu, người đại diện chủ sở hữu trực tiếp và người đại diện phần vốn nhà nước. Bên cạnh đó, Thông tư áp dụng đối với các doanh nghiệp nhà nước, các tổ chức tín dụng do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ (theo Luật Các tổ chức tín dụng), ngoại trừ ngân hàng chính sách.
 |
Theo Chương II của Thông tư, cơ quan đại diện chủ sở hữu có trách nhiệm báo cáo, phân tích, đánh giá, và giải trình toàn diện hoạt động đầu tư vốn vào doanh nghiệp. Các cơ quan này phải thực hiện giám sát dựa trên nguyên tắc, phạm vi, thẩm quyền, trình tự, thủ tục và mục tiêu trong hoạt động đầu tư vốn nhà nước. Hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và việc thực hiện nhiệm vụ chính trị, quốc phòng an ninh phải được so sánh, đánh giá chi tiết với Đề án hoặc Phương án đầu tư đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Song song đó, bản thân cơ quan đại diện chủ sở hữu cũng phải chịu sự giám sát về việc thực hiện quyền và trách nhiệm của chính mình. Các nội dung chính cần được giám sát bao gồm việc giao nhiệm vụ, chỉ tiêu chiến lược phát triển, kế hoạch kinh doanh hàng năm cho doanh nghiệp. Cùng với đó là công tác quản lý vốn, cơ cấu lại vốn (như cổ phần hóa, chuyển nhượng vốn, giao quyền đại diện) và hoạt động giám sát việc huy động vốn nhằm đảm bảo không vượt quá ba lần vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp. Báo cáo kết quả giám sát, kiểm tra này phải được lập, đảm bảo đầy đủ nội dung, biểu mẫu và gửi về Bộ Tài chính định kỳ.
Để kiểm soát quá trình vận hành dòng vốn nội bộ, Thông tư yêu cầu Hội đồng thành viên, Chủ tịch công ty, Nhóm Người đại diện phần vốn nhà nước phải phối hợp, chỉ đạo doanh nghiệp phân tích và đánh giá sâu sát hoạt động đầu tư và kinh doanh. Doanh nghiệp phải phân tích các chỉ tiêu hoạt động kinh doanh như sản lượng, doanh thu, chi phí, lợi nhuận, nộp ngân sách của năm báo cáo so với kế hoạch được giao và thực hiện cùng kỳ năm trước.
Hiệu quả sử dụng vốn được pháp luật đo lường thông qua các hệ số tài chính trọng yếu: tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên vốn chủ sở hữu (ROE), tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên tổng tài sản (ROA), và tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên doanh thu thuần (ROS). Bên cạnh đó, doanh nghiệp phải minh bạch việc lưu chuyển tiền tệ để cân đối dòng tiền, cũng như tình hình thực hiện nghĩa vụ ngân sách, trích lập và sử dụng các quỹ đặc thù, phân phối lợi nhuận sau thuế.
Công tác quản lý nợ cũng được đưa vào trọng tâm giám sát. Doanh nghiệp phải đánh giá tổng giá trị nợ phải thu, nợ phải trả, khả năng thanh toán nợ và hệ số nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu. Đối với mọi khoản nợ phải thu khó đòi hoặc nợ phải trả quá hạn có giá trị trọng yếu, doanh nghiệp đều bắt buộc phải giải trình nguyên nhân và đề xuất phương án xử lý. Nguyên tắc xuyên suốt quá trình này là phải đánh giá và báo cáo chính xác mức độ bảo toàn và phát triển vốn của doanh nghiệp. Đối với các doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro, Thông tư quy định cơ chế “Giám sát tài chính đặc biệt” và kết quả giám sát này phải được cơ quan đại diện chủ sở hữu tổng hợp vào Báo cáo kết quả giám sát gửi Bộ Tài chính.
Ngoài ra, Thông tư quy định rõ doanh nghiệp phải đánh giá tính tuân thủ quy định về tuyển dụng, bổ nhiệm, khen thưởng, kỷ luật đối với các chức danh quản lý và chế độ tiền lương, thù lao đối với người đại diện chủ sở hữu trực tiếp, Kiểm soát viên. Kiểm soát viên cũng phải thực hiện quyền và trách nhiệm của mình theo đúng quy định pháp luật và quy chế hoạt động.
Việc đánh giá, xếp loại đối với doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ được Thông tư hướng dẫn tại Chương III, dựa trên bộ 5 chỉ tiêu cụ thể. Đó là các chỉ tiêu: Tổng doanh thu (bao gồm doanh thu thuần về bán hàng, cung cấp dịch vụ, doanh thu hoạt động tài chính và thu nhập khác); Lợi nhuận sau thuế; Tỷ suất lợi nhuận sau thuế trên vốn chủ sở hữu (ROE) hoặc trên tổng tài sản (ROA); Giá trị khối lượng thực hiện hoặc giá trị giải ngân đối với các dự án đầu tư, khoản đầu tư do cơ quan đại diện chủ sở hữu hoặc doanh nghiệp phê duyệt; Mức độ hoàn thành cung ứng sản phẩm, dịch vụ công do Nhà nước đặt hàng, và các nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh.
Căn cứ các tiêu chí trên, Cơ quan đại diện chủ sở hữu sẽ ra quyết định đánh giá, xếp loại, công bố kết quả và lập báo cáo gửi Bộ Tài chính, Về phía cá nhân, người đại diện chủ sở hữu trực tiếp, người đại diện phần vốn nhà nước và Kiểm soát viên cũng phải tự nhận xét, tự nhận mức độ đánh giá và báo cáo định kỳ.
Một nội dung quan trọng nữa là việc quy định vận hành Hệ thống thông tin về quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp. Bộ Tài chính là cơ quan đầu mối chủ trì xây dựng, quản lý, vận hành, bảo trì, nâng cấp và hướng dẫn cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu trên hệ thống này.
Cơ quan đại diện chủ sở hữu phải chỉ đạo, phối hợp để cung cấp thông tin, dữ liệu bảo đảm đầy đủ, chính xác, hợp pháp, trung thực và kịp thời. Các cá nhân, doanh nghiệp tham gia hệ thống tuyệt đối không được thực hiện các hành vi làm sai lệch, thay đổi, hủy hoại, chiếm đoạt hoặc tiết lộ trái phép dữ liệu, gây ảnh hưởng đến lợi ích của Nhà nước. Trong thời gian Bộ Tài chính đang xây dựng hệ thống thông tin, các doanh nghiệp và cơ quan đại diện vẫn tiếp tục thực hiện việc lập, nhập dữ liệu và gửi báo cáo biểu mẫu theo phương thức thủ công để đảm bảo luồng thông tin không bị gián đoạn.
Thông tư 102/2026/TT-BTC có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban hành. Văn bản này bãi bỏ toàn bộ Thông tư số 200/2015/TT-BTC và Thông tư số 77/2021/TT-BTC; đồng thời bãi bỏ Điều 9 Thông tư số 36/2021/TT-BTC và Khoản 4 Điều 1 Thông tư số 16/2023/TT-BTC của Bộ trưởng Bộ Tài chính.
