Nhiều chuyển biến nhưng chưa hết “điểm nghẽn”

Ngày 21/7, Báo Tiền Phong tổ chức Hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng” tại Hà Nội. Hội thảo nhìn lại chặng đường tái cơ cấu vừa qua; phân tích những nút thắt đang cản trở tiến trình đổi mới; đồng thời, đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, tài sản nhà nước, thúc đẩy cải cách quản trị và phát huy vai trò của doanh nghiệp Nhà nước trong giai đoạn phát triển mới.

Nhìn lại chặng đường tái cơ cấu vừa qua, đại diện Cục Phát triển doanh nghiệp nêu rõ, qua quá trình sắp xếp, đổi mới và cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước, khu vực doanh nghiệp nhà nước đã có nhiều chuyển biến tích cực. Quy mô doanh nghiệp nhà nước trở nên hợp lý hơn khi từ hơn 12.000 doanh nghiệp vào đầu những năm 1990, hiện còn 695 doanh nghiệp, gồm 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ cổ phần chi phối.

Việc tinh gọn đầu mối đã giúp tập trung nguồn lực và phát triển vào những lĩnh vực then chốt, hiệu quả tài chính cũng từng bước được cải thiện.

Phát biểu tại hội thảo, ông Phùng Công Sưởng - Tổng Biên tập Báo Tiền Phong nêu rõ, có những đơn vị từng gặp khó khăn do đầu tư dàn trải nhưng đã phục hồi khi quay về ngành nghề cốt lõi; có doanh nghiệp đang kiên trì xử lý các tồn tại nhiều năm. Bên cạnh đó, có những doanh nghiệp chủ động đổi mới quản trị, đầu tư công nghệ và mở rộng thị trường để tạo động lực tăng trưởng mới.

Những câu chuyện đó cho thấy tái cơ cấu không đơn thuần là thu hẹp hay sắp xếp lại, mà là quá trình tạo dựng nền tảng phát triển cho chặng đường tiếp theo.

Toàn cảnh Hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng”. Ảnh: Báo Tiền Phong.

Bên cạnh những kết quả đạt được, khu vực doanh nghiệp nhà nước vẫn còn nhiều tồn tại. Theo đó, còn 16 tập đoàn, tổng công ty đang ghi nhận lỗ lũy kế khoảng 55.905 tỷ đồng trên báo cáo tài chính hợp nhất. Nhiều doanh nghiệp thua lỗ kéo dài, trong đó có các dự án như Đạm Ninh Bình; năng suất lao động, năng lực quản trị, sức cạnh tranh của phần lớn doanh nghiệp vẫn chưa đáp ứng yêu cầu, ngoại trừ một số doanh nghiệp tiên phong.

Theo ông Doãn Thanh Tuấn - Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính), quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước chậm do nhiều nguyên nhân, cả khách quan lẫn chủ quan, nhưng cần đặc biệt nhấn mạnh đến yếu tố năng lực thực thi.

Trong đó, tâm lý e ngại, sợ sai, sợ làm không đúng quy định vẫn còn phổ biến. Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật vẫn còn nhiều tầng nấc quản lý, chưa phân cấp, phân quyền triệt để, khiến nhiều cán bộ có xu hướng xin ý kiến hoặc xin phê chuẩn của cấp trên để bảo đảm an toàn trong quá trình thực hiện.

“Điều này dẫn đến bỏ lỡ những cơ hội và làm chậm quá trình tái cơ cấu lại doanh nghiệp” - ông Tuấn nêu rõ.

“Nút thắt” phía sau các thương vụ thoái vốn, tái cơ cấu doanh nghiệp

Chỉ rõ những vướng mắc khi thoái vốn tại các doanh nghiệp, ông Nguyễn Vũ Hoan - Thành viên Hội đồng thành viên Tổng Công ty Lương thực miền Bắc (Vinafood 1) nêu rõ, một trong những khó khăn lớn nhất của quá trình tái cơ cấu là hiệu quả sử dụng vốn tại doanh nghiệp và các đơn vị thành viên rất thấp, biên lợi nhuận của ngành lương thực rất mỏng.

Có những doanh nghiệp chỉ được giao chỉ tiêu lợi nhuận 10 - 20 triệu đồng, thậm chí một công ty lương thực tại tỉnh miền núi chỉ có 6 cán bộ, công nhân viên, nên rất khó thu hút nhà đầu tư tham gia. Có trường hợp doanh nghiệp đặt mục tiêu bán 65% vốn, nhưng cuối cùng chỉ cán bộ, công nhân viên mua là chính và chỉ có một cổ đông bên ngoài mua khoảng 1 tỷ đồng, khiến việc thoái vốn không đạt mục tiêu.

Bên cạnh đó, vướng mắc về đất đai và định giá doanh nghiệp vẫn là rào cản lớn nhất. Dù còn nhiều khó khăn, Vinafood 1 vẫn có một số mô hình liên doanh hoạt động hiệu quả.

Ông Doãn Thanh Tuấn - Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước nêu rõ những ưu tiên để tháo gỡ “điểm nghẽn”.

Đại diện Vinafood 1 kiến nghị đa dạng hóa phương thức thoái vốn đối với các lĩnh vực kém hấp dẫn, cho phép tái cơ cấu tài sản trước khi bán vốn; đồng thời, tiếp tục hoàn thiện hệ thống tiêu chí đánh giá doanh nghiệp nhà nước theo hiệu quả sử dụng vốn, năng suất, đổi mới sáng tạo và mức độ đóng góp cho tăng trưởng, thay vì chủ yếu dựa trên chỉ tiêu lợi nhuận ngắn hạn.

Với Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC), ông Trần Công Hòa - Thành viên Hội đồng thành viên VEC nhấn mạnh, việc được tăng vốn điều lệ từ 1.100 tỷ đồng lên 39.000 tỷ đồng là một “cú hích” thực sự trong quá trình tái cơ cấu tài chính và nguồn vốn.

Theo ông Hòa, trước khi được tăng vốn, do năng lực tài chính bị giới hạn và hệ số nợ ở mức rất cao, VEC gần như không thể huy động vốn từ các tổ chức tín dụng. Điều này khiến doanh nghiệp bỏ lỡ nhiều cơ hội tham gia các dự án quan trọng, trong đó có tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông.

Việc tăng vốn đã tạo nguồn lực để VEC tiếp tục huy động thêm vốn, tham gia nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn, có ý nghĩa quan trọng.

Ghi nhận những đóng góp tại hội thảo, đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp nhà nước, ông Doãn Thanh Tuấn cho rằng, thời gian tới cần ưu tiên giải quyết ba “nút thắt” lớn.

Thứ nhất, thiết lập cơ chế bảo vệ người thực thi khi họ làm đúng quy định, đúng quy trình, công khai, minh bạch và không vụ lợi.

Thứ hai, đơn giản hóa và thống nhất khung pháp lý về tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, đặc biệt trong định giá tài sản và xử lý đất đai.

Thứ ba, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát sau thực hiện, thay vì phải xin ý kiến qua nhiều cấp trước khi triển khai.

Từ thực tiễn triển khai cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước thông qua thị trường chứng khoán, ông Hoàng Văn Thu - Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (Bộ Tài chính) nhấn mạnh, thị trường chứng khoán cung cấp hạ tầng tài chính minh bạch nhất để định giá giá trị doanh nghiệp nhà nước khi thực hiện cổ phần hóa và thoái vốn thông qua cơ chế đấu giá công khai, góp phần hạn chế nguy cơ trục lợi và thất thoát vốn nhà nước.

Tham gia thị trường chứng khoán giúp các doanh nghiệp nhà nước nâng cao được năng lực quản trị. Đồng thời, tạo điều kiện để doanh nghiệp đa dạng hóa cơ cấu sở hữu, tối ưu hóa cơ cấu tài chính và giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng.

Ngược lại, thị trường chứng khoán cũng cần nguồn hàng hóa chất lượng từ doanh nghiệp nhà nước, với nhiều doanh nghiệp quy mô lớn như Vietcombank, BIDV, VietinBank, PV GAS, ACV... đã tạo dấu ấn tích cực trên thị trường./.