PV: Ông đánh giá thế nào về bức tranh tổng thể và hiệu quả hoạt động của khu vực doanh nghiệp nhà nước hiện nay?

TS. Nguyễn Quốc Việt

TS. Nguyễn Quốc Việt: Theo đánh giá của nhiều cơ quan nghiên cứu, việc tỷ trọng kinh tế nhà nước giảm từ khoảng 38% năm 2005 xuống còn 20 - 21% những năm gần đây là kết quả tất yếu của quá trình thoái vốn, tái cơ cấu và tập trung vào các ngành, lĩnh vực then chốt. Đặc biệt, sau giai đoạn khủng hoảng kinh tế 2012 - 2013, Việt Nam triển khai ba đột phá chiến lược, gồm: tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, tái cơ cấu thị trường tài chính - ngân hàng và tái cơ cấu đầu tư, gắn với tái cơ cấu nền kinh tế.

Quá trình này góp phần nâng cao hiệu suất và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước, thể hiện qua các chỉ tiêu như: tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) và tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE), năng suất lao động...

Khối doanh nghiệp nhà nước gắn với những đặc thù nhất định, đó là quản lý các tài sản, hạ tầng nền tảng mang tính độc quyền; một phần vốn có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước, trong đó có đất đai. Đồng thời, nhiều trường hợp vẫn chưa phân định rõ giữa chức năng quản lý nhà nước và quyền tự chủ trong hoạt động kinh doanh. Những yếu tố này phần nào tạo ra các lợi thế nhất định cho doanh nghiệp nhà nước.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận thực chất, dù nắm giữ 30% tổng tài sản; 20% nguồn vốn toàn nền kinh tế, khu vực doanh nghiệp nhà nước vẫn chưa tạo ra lợi nhuận, hiệu quả sử dụng vốn đầu tư (hệ số ICOR)... tương xứng với kỳ vọng. Ngoài ra, còn khoảng 20% doanh nghiệp nhà nước thua lỗ, trong đó, có nhiều trường hợp lỗ lũy kế, cho thấy bức tranh tổng thể còn nhiều điểm cần cải thiện.

PV: Việc hoàn thiện đồng bộ khung pháp lý, từ Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước (Nghị quyết 79) đến Luật Quản lý và Đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp cùng các Nghị định hướng dẫn (Nghị định 365/2025/NĐ-CP; Nghị định số 366/2025/NĐ-CP; Nghị định số 57/2026/NĐ-CP…) được kỳ vọng tái định vị vai trò chủ đạo của doanh nghiệp nhà nước. Xin ông phân tích những điểm nhấn và đột phá chính sách có thể tạo chuyển biến thực chất, giúp khu vực này thực sự đóng vai trò “sếu đầu đàn”?

TS. Nguyễn Quốc Việt: Nghị quyết 79 định vị lại vai trò kinh tế nhà nước, nhấn mạnh kinh tế nhà nước không đồng nhất với doanh nghiệp nhà nước. Các nguồn lực nhà nước như: hạ tầng giao thông, năng lượng, dịch vụ công... cần được tách bạch rõ, bóc tách tối đa, phân định rạch ròi giữa hoạt động kinh doanh và nhiệm vụ công ích, độc quyền Nhà nước. Từ đó, để doanh nghiệp nhà nước hoạt động như một chủ thể kinh doanh thực sự, chủ động.

Trên cơ sở đó, các quy định mới trao quyền chủ động hơn cho doanh nghiệp, theo xu hướng giao tài sản, để doanh nghiệp tiếp nhận và chủ động trong hoạt động sản xuất kinh doanh.

Cùng với đó, hội đồng quản trị, hội đồng thành viên có thể quyết định, phê duyệt hoạt động mua, thuê mua, bán tài sản cố định; các dự án đầu tư và hoạt động chuyển nhượng vốn với quy mô lên tới 50% vốn chủ sở hữu, hoặc không quá 50% vốn đầu tư của chủ sở hữu, hoặc theo giá trị tuyệt đối tối đa 5.000 tỷ đồng hoặc 15.000 tỷ đồng, mà không phải thực hiện cơ chế tiền kiểm. Doanh nghiệp nhà nước được tiên phong mở rộng đầu tư vào các ngành, lĩnh vực mũi nhọn, chấp nhận mức độ rủi ro cao hơn.

Đồng thời, doanh nghiệp nhà nước được kỳ vọng giữ lại lợi nhuận sau thuế, hay nguồn thu từ cổ phần hóa, thoái vốn để tăng vốn và tái đầu tư phát triển.

Doanh nghiệp nhà nước được tiên phong mở rộng đầu tư vào các ngành, lĩnh vực mũi nhọn. Ảnh: Đức Thanh

PV: Khi các nút thắt được tháo gỡ và quyền tự chủ được trao mạnh hơn, doanh nghiệp nhà nước sẽ phải phát huy vai trò dẫn dắt tăng trưởng kinh tế thế nào, để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số, thưa ông?

TS. Nguyễn Quốc Việt: Thực ra, việc điều hành theo kiểu giao chỉ tiêu KPI quá cụ thể như hiện nay là điều cần cân nhắc.

Điều cốt lõi là cải thiện môi trường kinh doanh, giảm chi phí và rủi ro cho doanh nghiệp, đặc biệt từ thị trường và bất định chính sách. Đồng thời, ưu tiên phát triển hạ tầng chiến lược, nâng cao chất lượng nhân lực và điều hành linh hoạt chính sách tài khóa - chính sách tiền tệ để thúc đẩy cả cung và cầu, qua đó, tối ưu hóa nguồn lực toàn xã hội và giữ vững ổn định vĩ mô.

Cần hiểu hiệu suất ở đây không chỉ là hiệu suất “tĩnh” - đo bằng từng nguồn lực, từng đồng vốn hay đầu tư tài sản, con người…, mà quan trọng hơn là hiệu suất “động” của cả nền kinh tế, khi các nguồn lực được dịch chuyển vào những lĩnh vực tối ưu hơn, tạo giá trị gia tăng và lợi nhuận thực. Tăng trưởng kinh tế bền vững không thể đạt được bằng cách cộng cơ học đóng góp từng khu vực, mà dựa trên sự liên kết hữu cơ giữa các thành phần kinh tế.

Hơn nữa, doanh nghiệp nhà nước không chỉ đóng vai trò kinh doanh đơn thuần, mà còn giữ vai trò cung ứng các dịch vụ công ích và vận hành hạ tầng chiến lược, qua đó, góp phần bảo đảm ổn định vĩ mô và thực hiện mục tiêu phát triển của Nhà nước. Giá trị đóng góp của họ vì thế lớn hơn nhiều, thay vì tính lẻ tẻ từng đóng góp riêng có.

Thử đặt câu hỏi nếu chỉ tập trung vào các chỉ tiêu kinh doanh ngắn hạn, thì nền tảng dài hạn sẽ được xây dựng thế nào?

Với các tập đoàn lớn, yêu cầu hiện không chỉ là tăng trưởng và hiệu quả kinh tế, mà phải đáp ứng các mục tiêu về Net Zero, chuyển dịch năng lượng xanh, giảm phát thải CO2... Rõ ràng, với những mục tiêu này, định hướng phải khác, mang tính dài hạn và bền vững hơn, thay vì tiếp cận ngắn hạn.

Do đó, mục tiêu là xây dựng “đàn sếu đầu đàn”, trong đó, doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, tiên phong, tạo nền tảng cho hệ sinh thái doanh nghiệp cùng phát triển, gồm cả khu vực tư nhân và FDI. Khi đó, việc tối ưu hóa nguồn lực mới thực sự hiệu quả, tạo điều kiện đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số thực chất và bền vững.

PV: Để các “sếu đầu đàn” thực sự cất cánh và phát huy vai trò dẫn dắt, ông kiến nghị cần bổ sung những giải pháp nào?

TS. Nguyễn Quốc Việt: Để triển khai hiệu quả quá trình cổ phần hóa và mở rộng đầu tư, vẫn còn một số điểm nghẽn cần tháo gỡ.

Thứ nhất, về định giá tài sản doanh nghiệp, cần tách bạch rõ giá trị đất đai khỏi giá trị doanh nghiệp khi định giá, ưu tiên cơ chế thuê đất dài hạn thay vì giao sở hữu để hạn chế thất thoát tài sản công.

Thứ hai, trong bối cảnh chuyển sang hậu kiểm và quản trị theo chuẩn quốc tế, cần minh bạch hóa dữ liệu, đặc biệt là các chỉ tiêu lỗ - lãi và các khoản đầu tư kém hiệu quả tại doanh nghiệp độc quyền, hạ tầng trọng yếu.

Giải quyết được hai vấn đề cốt lõi này, cùng việc làm rõ trách nhiệm người đứng đầu gắn với cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm và giải trình, sẽ tạo nền tảng nâng cao hiệu quả và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước.

PV: Xin cảm ơn ông!