PV: Khung chính sách pháp luật thuế tiêu thụ đặc biệt mới được ban hành hướng tới mục tiêu hạn chế người tiêu dùng sử dụng sản phẩm thuốc lá giá rẻ, chất lượng thấp trong đó có thuốc lá nhập lậu nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tình hình buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá đã được kiềm chế ở nhiều khâu, tuy nhiên khâu bán lẻ thuốc lá trong đó có thuốc lá lậu vẫn là điểm nghẽn khó xử lý dứt điểm. Theo bà cần giải pháp gì để ngăn chặn buôn lậu cũng như tiêu thụ thuốc lá lậu?

Bà Lê Thị Duyên Hải: Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt số 66/2025/QH15 được ban hành lần đầu tiên áp dụng bổ sung mức thuế tuyệt đối theo lộ trình từ năm 2027 đến năm 2031 song song với mức thuế tương đối 75% đã được áp dụng từ năm 2019. Theo đó, từ năm 2027, thuế tiêu thụ đặc biệt đối với mỗi bao thuốc lá 20 điếu sẽ tăng thêm 2.000 đồng mỗi năm, đến năm 2031, tăng đủ là 10.000 đồng.

Mục tiêu áp dụng thuế hỗn hợp với thuốc lá (theo tờ trình Bộ Tài chính đề xuất khi xây dựng Luật) bao hàm cả mục tiêu định hướng tiêu dùng, sức khỏe cộng đồng và thu ngân sách nhà nước, theo đó: tỷ lệ hút thuốc ở nam giới dự kiến giảm từ 42,1% (2025) xuống còn 41,7% vào năm 2026 và đến năm 2030 giảm xuống còn 38,6%; Tỷ trọng thuế trên giá bán lẻ tăng từ 36% (2025) lên 44% vào năm 2026 và đến năm 2030 tăng lên 59,4%; Số thu thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá tăng từ 18,2 nghìn tỷ đồng (2025) lên 23,7 nghìn tỷ đồng năm 2026 và 39,1 nghìn tỷ đồng năm 2030.

Bà Lê Thị Duyên Hải

Việc áp dụng phương pháp tính thuế hỗn hợp đối với thuốc lá sẽ góp phần tăng tính hiệu quả của chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt đối với mục tiêu sức khỏe cộng đồng, hạn chế người tiêu dùng sản phẩm thuốc lá giá rẻ, chất lượng thấp do cấu phần thuế tuyệt đối sẽ giúp thu hẹp sự chênh lệch giá giữa thuốc lá giá rẻ và thuốc lá cao cấp.

Như vậy, chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt hỗn hợp được thực hiện theo lộ trình đảm bảo giúp cho doanh nghiệp kinh doanh hợp pháp tiếp tục duy trì và phát triển sản xuất, cung ứng thuốc lá chất lượng cao hơn với chi phí hợp lý, thúc đẩy chuyển sang tiêu thụ thuốc lá có chất lượng với giá hợp lý.

Việc gia tăng nghĩa vụ thuế là cần thiết nhằm định hướng tiêu dùng và bảo vệ sức khỏe cộng đồng, song đồng thời cũng đẩy giá thành thuốc lá sản xuất trong nước lên cao, làm cho giá bán thuốc lá trong nước thậm chí cao so với thuốc lá lậu do thuốc lá lậu không đóng các khoản thuế, vô hình chung làm cho người tiêu dùng sẽ tìm đến thuốc lá lậu.

Mặc dù đây là phương án lựa chọn mức tăng thấp của mục tiêu giảm số người hút thuốc lá khi ban hành Luật nhằm đảm bảo tránh tác động đột ngột, gây hiệu ứng ngược như bài học nhiều nước đã gặp phải như Malaysia trước đây, tuy nhiên, sẽ có tác động nhất định đến thị trường bán lẻ thuốc lá, bao gồm thuốc lá sản xuất trong nước và thuốc lá nhập khẩu, đặc biệt là thuốc lá nhập lậu có nguy cơ bùng phát nếu không được kiểm soát chặt chẽ và không có chế tài đủ mạnh, hữu hiệu.

Để đạt được các mục tiêu trên theo tôi cần phải thực hiện đồng bộ, quyết liệt các biện pháp phi thuế gồm: Một là, tăng cường tuyên truyền sâu rộng đến mọi tầng lớp nhân dân, các vùng miền đặc biệt là trong trường học về tác hại thuốc lá, đặc biệt thuốc lá không rõ nguồn gốc, không đảm bảo chất lượng.

Hai là, tăng cường các biện pháp chống thuốc lá nhập lậu: kết hợp với kiểm soát chống buôn lậu với tăng nặng trong xử lý hành vi vi phạm.

Ba là, thực hiện nghiêm túc vùng, nơi cấm hút thuốc lá, đồng thời thu hẹp các điểm được phép hút thuốc - gây khó cho người hút thuốc lá.

Bốn là, dùng biện pháp tài chính trực tiếp vào người hút thuốc lá: tăng mức tiền trong xử phạt vi phạm hành chính với việc hút thuốc lá, có thêm các điều chỉnh khác đối với hành vi vi phạm, có tình tiết tăng nặng với hành vi tái vi phạm.

PV: Thống kê cho thấy, thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5 đến 6 ngàn tỷ đồng mỗi năm và tiếp tục có xu hướng tăng, theo bà cần có giải pháp gì để chống thuốc lá nhập lậu để chống thất thu ngân sách?

Bà Lê Thị Duyên Hải: Theo số liệu về thu ngân sách nhà nước từ mặt hàng thuốc lá hầu như thuộc về các doanh nghiệp nhà nước hoặc có vốn của nhà nước và tăng ổn định từ 6 - 8% mỗi năm đối với thuốc lá sản xuất trong nước và nhập khẩu, riêng khoản thu về chênh lệch giá bán thuốc lá trong nước sau khi nhập khẩu mặc dù chiếm tỷ trọng rất nhỏ nhưng 3 năm gần đây đều tăng trên 150% cho thấy cơ quan thuế đã kiểm soát chặt chẽ hơn việc bán ra của mặt hàng này.

Cần tăng mạnh chế tài xử phạt để chống buôn lậu thuốc lá, chống thất thu ngân sách. Ảnh: TL

Tuy nhiên, số liệu cũng cho thấy, thuế thu được từ thuốc lá nhập khẩu chưa phản ánh đúng thực tế lượng thuốc lá ngoại đang tiêu thụ trên thị trường (thuốc lá ngoại chiếm 20 - 22% lượng thuốc lá tiêu thụ trong khi thuế đối với thuốc lá nhập khẩu chỉ chiếm khoảng 12% trong tổng thu ngân sách nhà nước). Theo số liệu của Bộ Tài chính, thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5 đến 6 ngàn tỷ đồng mỗi năm và có xu hướng tăng, bên cạnh đó, ngành sản xuất thuốc lá trong nước lại có xu hướng giảm doanh thu, thu hẹp sản xuất và cung ứng, làm giảm thị trường hợp pháp.

Tình trạng trên cho thấy, thuốc lá lậu gia tăng không chỉ thất thu ngân sách nhà nước mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của người hút do những thành phần độc hại, không được kiểm soát nguồn gốc, tuy nhiên, đa phần những người hút thuốc lại hút theo thói quen, chọn mua loại thuốc lá mình thích mà không quan tâm đến nguồn gốc cũng như xuất xứ của sản phẩm.

Theo đó, tăng cường các biện pháp chống thuốc lá nhập lậu, kết hợp với kiểm soát chống buôn lậu với tăng nặng trong xử lý hành vi vi phạm cần được coi trọng hàng đầu. Bên cạnh các giải pháp về tăng cường hơn nữa, hiệu quả hơn nữa kiểm soát và xử lý nạn buôn lậu thuốc lá của cơ quan hải quan, công an, biên phòng, quản lý thị trường ngay từ khâu nhập khẩu đến bán lẻ cho người tiêu dùng thì các chế tài xử phạt là một trong các giải pháp cần phải tiếp tục tăng mạnh để đủ sức răn đe.

PV: Nhiều ý kiến đồng thuận cho rằng, cần có khung chính sách hoàn thiện, đặc biệt cần đưa ra các chế tài mạnh mẽ hơn để chống buôn thuốc lá lậu, quan điểm của bà về vấn đề này ra sao?

Bà Lê Thị Duyên Hải: Về phía Hội Tư vấn thuế Việt Nam, chúng tôi cũng hoàn toàn đồng ý rằng, các mức xử phạt hiện còn quá thấp đối với cả người buôn lậu, người bán lẻ và người tiêu dùng.

Tôi cho rằng, cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Tuy nhiên, vấn đề là sửa đổi thế nào, không chỉ tập trung vào vấn đề nâng mức xử phạt mà quan trọng là phải xác định đầy đủ các hành vi vi phạm của các đối tượng liên quan. Quy định xử phạt hiện nay gần như tập trung vào các đối tượng vận chuyển, bán lẻ là chính, chưa đề cập đầy đủ đến kẻ chủ mưu buôn lậu, nhất là khi thương mại điện tử bùng nổ thì chưa đề cập đến các chủ sở hữu sàn, nhà quản lý nền tảng số, nơi mà các hoạt động quảng cáo, mua bán diễn ra sôi động hàng ngày. Việc định nghĩa đầy đủ các hành vi vi phạm là cơ sở quan trọng để từ đó, xác định cách phát hiện, xác lập hành vi vi phạm, tổ chức xử phạt, cuối cùng mới là mức xử phạt, các biện pháp bổ sung.

Đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu, hiện mức xử phạt tại từ 1 đến 3 triệu đồng (tương đương mức xử phạt 30 ngàn đồng/1 bao thuốc lá nhập lậu, thấp hơn giá bình quân 1 bao thuốc lá ngoại bán lẻ và cũng chỉ tương đương các khoản thuế nếu đóng đủ nghĩa vụ) là chưa đủ mạnh để răn đe, cần tăng lên gấp nhiều lần.

Đồng thời, tăng mức xử phạt đến 100 triệu đồng với số lượng bán 500 bao thuốc lá lậu và chuyển hình sự nếu từ 500 bao trở lên (thay vì 1.500 bao như hiện nay).

Đối với hành vi bán thuốc lá không treo biển, bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi, không trưng bày sản phẩm thuốc lá đúng quy định, bán thuốc lá không đúng nơi quy định cũng cần tăng chế tài xử phạt nhằm ngăn chặn hành vi bán thuốc lá lậu, mức phạt khởi điểm hiện nay chỉ từ 500 ngàn đồng đến 1 triệu đồng là quá thấp, trong khi, đây chính là những hành vi liên quan đến che dấu việc bán thuốc lá lậu. Đề xuất mức khởi điểm phải từ 3 đến 5 triệu đồng cùng với tăng thời gian tước quyền sử dụng giấy phép kinh doanh thuốc lá từ 1 tháng đến 3 tháng lên ít nhất 6 tháng.

Ngoài ra, cần áp dụng nghiêm chế tài xử phạt vi phạm về hành vi hút thuốc lá nơi công cộng, nơi cấm hút thuốc để tạo thói quen, kỷ luật với người tiêu dùng văn minh. Đặc biệt tập trung vào nhóm thanh thiếu niên (là nhóm sử dụng thuốc lá điện tử và nhóm người có thói quen sử dụng thuốc lá ngoại để tuyên truyền mạnh mẽ hơn nữa, hiệu quả hơn nữa./.

PV: Xin cảm ơn bà!