Không chỉ nhằm kiểm soát phát thải, thị trường các-bon còn được kỳ vọng trở thành công cụ kinh tế hiệu quả, thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch, chuyển đổi mô hình sản xuất theo hướng bền vững.
Theo ông Đỗ Thanh Lâm - Vụ Pháp chế, Bộ Tài chính, việc thiết lập và vận hành sàn giao dịch các-bon nội địa là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm cụ thể hóa các cam kết quốc tế của Việt Nam, đặc biệt là mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Đây cũng là bước đi quan trọng trong việc triển khai chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu.
 |
| Không chỉ nhằm kiểm soát phát thải, thị trường các-bon còn được kỳ vọng trở thành công cụ kinh tế hiệu quả. Ảnh: Shutterstock |
Đáng chú ý, mô hình vận hành thị trường được thiết kế dựa trên kinh nghiệm của thị trường chứng khoán. Theo đó, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) cung cấp dịch vụ giao dịch, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) đảm nhiệm chức năng lưu ký và thanh toán. Cách tiếp cận này được kỳ vọng sẽ đảm bảo an toàn hệ thống và nâng cao hiệu quả vận hành ngay từ giai đoạn đầu.
Trong giai đoạn thí điểm đến hết năm 2028, các đơn vị hạ tầng như Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX), HNX và VSDC sẽ không thu phí dịch vụ nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các chủ thể tham gia thị trường. Phương thức giao dịch ban đầu dự kiến là giao dịch thỏa thuận trên nền tảng điện tử, đi kèm yêu cầu kiểm soát chặt chẽ tài sản và dòng tiền để đảm bảo an toàn hệ thống.
Hoàn thiện cơ chế giám sát giao dịch thị trường các-bonTriển khai Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch các-bon trong nước, Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Thông tư hướng dẫn giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon, đồng thời quy định chế độ báo cáo của các đơn vị vận hành thị trường với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. Dự thảo Thông tư nhằm thiết lập cơ chế giám sát giao dịch đồng bộ, minh bạch và hiệu quả, phù hợp với đặc thù thị trường vận hành trên nền tảng công nghệ và giao dịch tập trung. Hoạt động giám sát được thực hiện xuyên suốt toàn bộ quy trình, từ đặt lệnh, khớp lệnh đến thanh toán, qua đó kịp thời phát hiện các hành vi bất thường như thao túng giá, tạo cung cầu giả hoặc các giao dịch có dấu hiệu vi phạm pháp luật. |
Ông Phạm Nam Hưng - Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, về hàng hóa giao dịch, thị trường các-bon Việt Nam tập trung vào hai loại chính, gồm hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon. Trong đó, hạn ngạch phát thải được phân bổ cho các cơ sở phát thải lớn. Hiện đã xác định danh mục 110 cơ sở thuộc 3 lĩnh vực có mức phát thải cao là nhiệt điện, sắt thép và xi măng.
Đối với tín chỉ các-bon, các doanh nghiệp và nhà đầu tư có thể phát triển các dự án giảm phát thải để tạo ra tín chỉ và tham gia giao dịch trên thị trường. Đáng chú ý, Việt Nam cho phép các doanh nghiệp sử dụng tín chỉ các-bon để bù trừ cho phần phát thải vượt hạn ngạch, với tỷ lệ lên tới 30%. Đây là điểm khác biệt so với một số thị trường quốc tế, nhằm tạo điều kiện linh hoạt cho doanh nghiệp trong giai đoạn đầu chuyển đổi. Ngoài các doanh nghiệp thuộc diện được phân bổ hạn ngạch, các chủ thể khác cũng có thể tham gia mua bán tín chỉ các-bon. Cơ chế này góp phần gia tăng tính thanh khoản cho thị trường.
Trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 và các tiêu chuẩn quốc tế như Cơ chế điều chỉnh biên giới các-bon (CBAM) ngày càng siết chặt, việc phát triển thị trường các-bon không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu nhằm duy trì năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Đại diện Công ty cổ phần Chứng khoán VietinBank cho rằng, thị trường các-bon trong nước đang ở giai đoạn khởi đầu, chủ yếu tập trung vào cơ chế phân bổ và quản lý hạn ngạch phát thải. Do đó, yêu cầu cấp thiết hiện nay là xây dựng hạ tầng thị trường đồng bộ, trọng tâm là hệ thống đăng ký quốc gia - nơi ghi nhận, theo dõi và quản lý toàn bộ vòng đời hạn ngạch phát thải, đảm bảo tính minh bạch, chính xác và khả năng truy vết dữ liệu.
Đặc biệt, việc hoàn thiện khung pháp lý, chuẩn hóa cách thức ghi nhận hạn ngạch như một loại tài sản trong báo cáo tài chính, nâng cao năng lực cho các chủ thể tham gia được xem là những điều kiện tiên quyết để thị trường vận hành hiệu quả.
Từ góc nhìn thị trường, bà Nguyễn Ngọc Linh - Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Chứng khoán DNSE nhận định, thị trường các-bon tại Việt Nam đang mở ra dư địa phát triển đáng kể, với tiềm năng hấp thụ hàng chục triệu tấn CO2 mỗi năm cùng chi phí tạo tín chỉ cạnh tranh trong khu vực.
Hiện nay, thị trường đang trong giai đoạn sơ khai, việc tham gia sớm không chỉ mang lại cơ hội kinh doanh, mà còn giúp doanh nghiệp định vị vai trò trong một cấu trúc thị trường tài chính mới.
Tuy nhiên, bà Linh cũng lưu ý, những thách thức ban đầu như thanh khoản hạn chế, mức độ hiểu biết của nhà đầu tư còn thấp và yêu cầu cao về minh bạch, quản trị rủi ro đòi hỏi doanh nghiệp phải tiếp cận thị trường một cách thận trọng nhưng chủ động. Theo đó, cần xây dựng năng lực nội tại, đầu tư hạ tầng công nghệ và tăng cường vai trò kết nối giữa các chủ thể trong hệ sinh thái.
Trong bối cảnh chuyển đổi xanh ngày càng trở thành xu thế tất yếu, thị trường các-bon không chỉ là công cụ chính sách, mà còn là không gian kinh tế mới. Việc chủ động thích ứng, nâng cao năng lực và tham gia sớm sẽ là chìa khóa để doanh nghiệp nắm bắt cơ hội và không bị bỏ lại phía sau trong tiến trình chuyển đổi này.
