Bài toán cấp bách khi đơn hàng biến động

Chỉ trong 15 ngày đầu tháng 4/2026, xuất khẩu giày dép đã “hụt hơi” so với nửa cuối tháng 3 khoảng 115 triệu USD. Tương tự, dệt may giảm 415 triệu USD, ngành gỗ và sản phẩm gỗ giảm 121 triệu USD. Đặc biệt, điện tử, máy tính và linh kiện, ngành hàng đóng góp doanh số xuất khẩu top đầu, mức giảm đã lên tới 1,6 tỷ USD, trong khi điện thoại, linh kiện giảm gần 400 triệu USD…

Sự giảm tốc về đơn hàng của các ngành xuất khẩu lớn ngay lập tức tác động đến hoạt động xuất khẩu trong 15 ngày đầu tháng 4. Thực tế, kim ngạch xuất khẩu nửa đầu tháng 4 chỉ đạt 21,55 tỷ USD, tức đã giảm 4,48 tỷ USD so với nửa cuối tháng 3/2026.

Năm nay, xuất khẩu đặt mục tiêu tăng trưởng 15%. Ảnh: Đức Thanh

Dấu hiệu đơn hàng chậm lại, doanh nghiệp bắt đầu "ngấm đòn" trước hàng loạt tác động không mong muốn từ bên ngoài như thuế quan, xung đột tại Trung Đông, rào cản kỹ thuật tại nhiều thị trường lớn… đã thể hiện rõ ràng hơn trên những con số ngoại tệ thu về từ xuất khẩu.

Khi xuất khẩu giảm tốc, bài toán đa dạng thị trường càng cần tiến hành khẩn trương hơn, mục tiêu là có thêm các thị trường mới, không chỉ là giải pháp tình thế, mà là chiến lược bền vững cho doanh nghiệp Việt Nam.

Ngay lúc này, các nhà sản xuất trong nước vẫn không khỏi lo ngại bởi xu hướng giảm đơn hàng vẫn đang tiếp diễn.

“Khủng hoảng năng lượng toàn cầu, thị trường biến động, tâm lý khách hàng thận trọng hơn trong việc đặt hàng, đơn hàng xuống chậm, thậm chí cắt giảm và hủy đơn hàng đã bắt đầu diễn ra. Dự kiến, tổng số lượng đơn hàng trong quý II/2026 sụt giảm 20 - 25% so với số lượng cùng kỳ năm 2025” - ông Nguyễn Hùng Quý - Tổng Giám đốc Công ty TNHH Tổng Công ty Dệt may miền Nam - Vinatex (VSC) chia sẻ.

Không chỉ bị hủy hay giảm đơn hàng, tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng đã lộ diện. Tình hình nguyên phụ liệu nhập khẩu từ Trung Quốc có dấu hiệu trì hoãn 1 - 3 tuần, ảnh hưởng liên tục tới kế hoạch sản xuất của VSC.

Nhưng điều đáng quan ngại hơn là đơn giá xuất khẩu khó duy trì, do khách hàng đang thắt chặt đơn hàng và yêu cầu mức giá rất cạnh tranh. Ông Quý lo ngại, biên độ lợi nhuận trong quý II, III của doanh nghiệp sẽ giảm.

Bên cạnh dệt may, ngành xơ, sợi dệt cũng đối mặt với xuất khẩu sụt giảm hơn 110 triệu USD trong 15 ngày qua. Công ty cổ phần Dệt May Huế thừa nhận, trước thực tế một số thị trường truyền thống giao dịch chững lại, với mảng sợi, doanh nghiệp đã tập trung vào các thị trường gần Việt Nam như Hàn Quốc, Nhật Bản, tạm ngưng các thị trường xa có nhiều rủi ro về vận tải đường biển vượt ngưỡng kiểm soát.

Khai thác sâu thị trường có FTA

Việt Nam đã ký kết 17 hiệp định thương mại tự do (FTA) với hơn 60 thị trường toàn cầu, nhưng việc khai thác các FTA này chưa tương xứng với tiềm năng và kỳ vọng. Thủ tướng đã nhiều lần yêu cầu Bộ Công thương và các bộ, ngành liên quan tận dụng hiệu quả 17 FTA hiện hành để thúc đẩy xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường, mở rộng thị trường mới như Halal, Trung Đông, Mỹ Latinh, châu Phi…

Theo báo cáo triển vọng thương mại của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), tăng trưởng thương mại hàng hóa toàn cầu được dự báo giảm mạnh xuống còn 1,9% trong năm 2026, thấp hơn đáng kể so với mức 4,6% của năm 2025. Con số này có thể còn thấp hơn nữa nếu xung đột tại Trung Đông tiếp tục leo thang, đẩy giá năng lượng tăng cao và làm gián đoạn các tuyến vận tải quốc tế, từ đó làm suy yếu tăng trưởng, đặc biệt tại các nền kinh tế có độ mở thương mại lớn như nước ta.

Trong báo cáo kinh tế Việt Nam quý I/2026 vừa công bố, Ngân hàng UOB (Singapore) lưu ý, ngoài yếu tố năng lượng, chính sách thương mại của Mỹ cũng là một biến số. Ông Suan Teck Kin - Giám đốc Khối Nghiên cứu thị trường và Kinh tế toàn cầu UOB nhận định, Việt Nam sẽ tiếp tục đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là nguy cơ Mỹ áp thuế và tác động kéo dài của xung đột Trung Đông đến giá năng lượng và nguồn cung. Điều này khiến doanh nghiệp phải chịu chi phí đầu vào cao hơn, làm gia tăng áp lực lên hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Lúc này, các rào cản thương mại vẫn tiếp tục được dựng lên tại nhiều thị trường lớn, tạo thêm lực cản với một số nhóm hàng xuất khẩu chủ lực như sắt thép, đồ gỗ, sản phẩm công nghiệp chế biến chế tạo…

Chỉ trong hai tuần đầu tháng 4, đã có một số mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam bị đề nghị điều tra chống bán phá giá tại Mỹ, Sri Lanka, Australia. Nếu bị khởi kiện, các doanh nghiệp sẽ phải chịu khoản chi phí theo kiện không nhỏ, cộng thêm gánh nặng pháp lý, rủi ro gián đoạn xuất khẩu, ảnh hưởng đến sản xuất…

Đáng nói là, số vụ việc hàng xuất khẩu bị các quốc gia điều tra ngày càng đa dạng, không chỉ đối với các mặt hàng có kim ngạch xuất khẩu cao như pin mặt trời, tôm, thép chống ăn mòn, mà cả với các mặt hàng có kim ngạch xuất khẩu thấp như bột giấy đúc, đĩa giấy, băng dính...

Trong khi đó, các ngành hàng “gánh” xuất khẩu là nhóm điện tử, máy móc thiết bị… cũng không hoàn toàn miễn nhiễm trước những biến động từ bên ngoài.

Rõ ràng, khi những thách thức về thuế quan, rào cản thương mại, xung đột địa chính trị đối với các doanh nghiệp xuất khẩu vẫn còn kéo dài, bên cạnh khai thác mạnh các thị trường truyền thống, việc đẩy nhanh đa dạng hóa thị trường và đối tác xuất khẩu không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu chiến lược với các ngành hàng, doanh nghiệp.

Nguồn: Cục Hải quan. Đồ họa: Phương Anh