Thời gian qua, mặc dù Việt Nam liên tục là điểm sáng về thu hút FDI, song một thực tế là mức độ lan tỏa công nghệ và tỷ lệ nội địa hóa tại Việt Nam vẫn còn rất hạn chế. Các doanh nghiệp FDI thường hình thành chuỗi cung ứng khép kín, phụ thuộc vào đối tác bên ngoài thay vì sử dụng nhà cung cấp nội địa.
Theo Tiến sĩ Lê Duy Bình - Giám đốc Economica Việt Nam, dù cả nước có hơn 1 triệu doanh nghiệp, nhưng chỉ có khoảng 5.000 doanh nghiệp đang kết nối trực tiếp với chuỗi cung ứng toàn cầu hoặc các tập đoàn đa quốc gia. Đáng chú ý hơn, chỉ có khoảng 300 doanh nghiệp là nhà cung cấp cấp 1 hoặc cấp 2, và vỏn vẹn 100 doanh nghiệp là nhà cung cấp cấp 1 (bán trực tiếp cho chuỗi toàn cầu).
 |
| Công ty nhựa HPC sản xuất công nghiệp phụ trợ cho các thương hiệu Honda, Toyota... Ảnh: Đức Thanh |
Việc doanh nghiệp Việt Nam chưa thể tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu không hẳn xuất phát từ việc thiếu mong muốn hợp tác, mà do những điểm nghẽn cốt lõi về năng lực nội tại và cấu trúc nền kinh tế. Thực tế cho thấy, phần lớn doanh nghiệp tư nhân Việt Nam vẫn đang ở quy mô nhỏ và gặp khó khăn trong việc đáp ứng các chuẩn mực khắt khe của chuỗi cung ứng quốc tế.
Thứ nhất là rào cản về năng lực sản xuất và quản trị. Theo Tiến sĩ Lê Duy Bình, khoảng 60% - 70% doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang sử dụng công nghệ cũ, thậm chí lạc hậu, khiến năng suất lao động chỉ bằng 1/2 của Thái Lan và 1/4 của Malaysia. Thêm vào đó, mô hình quản trị tại nhiều doanh nghiệp vẫn mang nặng tính gia đình, thiếu sự chuẩn hóa, minh bạch và chưa đạt các tiêu chuẩn kiểm định quốc tế. Nhiều doanh nghiệp Việt có thể làm sản phẩm mẫu rất tốt, nhưng lại thiếu năng lực duy trì chất lượng ổn định và giao hàng đồng bộ trong một thời gian dài.
Thứ hai là nguồn vốn. Đây là rào cản khiến doanh nghiệp nội địa đánh mất lợi thế cạnh tranh ngay từ vạch xuất phát. TS. Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Công nghiệp và Thương mại Việt Nam (VCCI) phân tích, doanh nghiệp Việt Nam hiện nay chủ yếu vay vốn ngắn hạn với lãi suất cao và phụ thuộc vào thế chấp đất đai. Chẳng hạn, trong khi các nhà cung cấp từ nước ngoài đã chuẩn bị sẵn nhà xưởng, máy móc để đi đấu thầu, thì doanh nghiệp Việt Nam phải chờ đến khi trúng thầu mới bắt đầu đi thuê đất, vay vốn và đầu tư cơ sở vật chất. Sự hụt hơi về tài chính khiến các doanh nghiệp trong nước gần như không thể cạnh tranh để trở thành nhà cung cấp cấp 1.
| Theo TS. Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược trung ương, Nghị quyết mới về khu vực kinh tế đầu tư nước ngoài sắp ban hành, sau đó sẽ phải có các chính sách chuyên ngành song hành trên mọi lĩnh vực. Đồng thời, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa đang được đề xuất sửa đổi toàn diện, nhằm hỗ trợ một cách thực chất và hiệu quả hơn cho doanh nghiệp. Đây sẽ là những bệ phóng mới để vừa khơi thông dòng vốn ngoại chất lượng cao, vừa tháo gỡ điểm nghẽn và nâng cấp năng lực thực chất cho doanh nghiệp trong nước. Từ đó, tạo điều kiện để hai bên có thể hợp sức trong chuỗi giá trị toàn cầu. |
Vấn đề thứ ba là sự thiếu vắng một hệ sinh thái chuỗi cung ứng hoàn chỉnh. Khi các tập đoàn đa quốc gia đầu tư vào Việt Nam, họ mong muốn tìm thấy một cụm công nghiệp đồng bộ từ cung ứng linh kiện, vật liệu đến logistics. Tuy nhiên, doanh nghiệp Việt lại hoạt động rời rạc, khiến các tập đoàn FDI phải đi tìm từng nhà cung cấp riêng lẻ, làm giảm tính liên kết.
Bà Đỗ Thị Thúy Hương - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam, chỉ rõ: “Nút thắt ở đây quan trọng nhất không chỉ nằm ở công nghệ hay vốn mà là nằm ở năng lực đáp ứng chuẩn quốc tế một cách ổn định và bền vững của doanh nghiệp Việt”. Doanh nghiệp nội địa vẫn đang thiếu một hệ sinh thái hoàn chỉnh, tư duy phát triển dài hạn, và đặc biệt là hệ thống quản trị, khả năng số hóa.
Bên cạnh đó, bản thân cấu trúc dòng vốn FDI cũng đang tạo ra sức ép lớn. Việc các tập đoàn quốc tế khi vào Việt Nam kéo theo hàng loạt doanh nghiệp vệ tinh quy mô nhỏ từ quốc gia của họ đang ngày càng phổ biến. Sự hiện diện của các doanh nghiệp FDI quy mô nhỏ này ngay tại thị trường nội địa đã trực tiếp thu hẹp “miếng bánh” cơ hội của các doanh nghiệp tư nhân Việt Nam.
Dù vậy, thực tiễn đã chứng minh nhiều câu chuyện đầy cảm hứng về sự bắt tay thành công giữa các “đại bàng” nước ngoài và doanh nghiệp trong nước một khi có chung tầm nhìn dài hạn và nỗ lực bền bỉ.
Ông Việt Trần - Tổng Giám đốc Fab 9 cho hay, khi nhận được cuộc gọi từ Intel, ông gần như không tin mình đủ năng lực để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, thay vì từ chối vì tâm lý e ngại, Fab 9 quyết định tham gia đối thoại và từng bước thích nghi với các yêu cầu của đối tác. Hai bên tìm được tiếng nói chung ở mục tiêu xây dựng hệ sinh thái công nghiệp bản địa. Với sự đồng hành của Intel - từ cử kỹ sư sang hỗ trợ, hướng dẫn nâng cao năng lực đến đưa kỹ sư Fab 9 sang Mỹ đào tạo - Fab 9 đã mở rộng từ quy mô nhỏ lên 800 nhân viên, trở thành một trong số ít nhà cung cấp đạt giải thưởng xuất sắc của Intel toàn cầu.
Hay như câu chuyện của Toyota và HTMP, sau 30 năm hiện diện tại Việt Nam, Toyota đã nội địa hóa hơn 1.000 linh kiện, nhưng trong 61 nhà cung cấp, chỉ có 13 doanh nghiệp thuần Việt. Vượt qua các tiêu chuẩn khắt khe, HTMP đã trở thành nhà cung cấp đúc nhựa trực tiếp cho Toyota. Trong lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao, sự liên kết từ năm 2008 giữa doanh nghiệp De Heus (Hà Lan) và Hùng Nhơn đã tạo ra chuỗi giá trị nông sản bền vững.
Bài học rút ra từ các câu chuyện thành công là doanh nghiệp phải tận dụng cơ hội hợp tác, chủ động nâng cấp năng lực và đặc biệt là phải có cùng quan điểm, tầm nhìn dài hạn và tuân thủ nguyên tắc “win - win” để vượt qua khó khăn.
Tuy nhiên, cùng với nỗ lực của doanh nghiệp, để hiện thực hóa khát vọng hợp lực này không thể thiếu các chính sách hỗ trợ cả về vĩ mô và vi mô. Theo TS Đậu Anh Tuấn, một rào cản cực lớn cho doanh nghiệp Việt Nam hiện nay là nguồn vốn. Nếu phải vay vốn ngắn hạn lãi suất cao chỉ dựa vào thế chấp đất đai, doanh nghiệp Việt không thể cạnh tranh với các nhà cung cấp nước ngoài. Do đó, ông đề xuất cần có các chương trình tín dụng chuyên biệt, khung pháp lý cho vay xuyên biên giới và chính sách hỗ trợ chi phí R&D, chuyển giao công nghệ.
Về góc độ vĩ mô, các chuyên gia nhấn mạnh phải thay đổi cách thức thu hút đầu tư. Các chính sách ưu đãi không nên chỉ dừng ở việc miễn giảm thuế đầu vào đại trà, mà chuyển sang ưu đãi dựa trên kết quả đầu ra, đặc biệt gắn với các tiêu chí bảo vệ môi trường, công nghệ cao và mức độ liên kết với doanh nghiệp nội.
Về phía doanh nghiệp nội địa, phải rũ bỏ tư duy cạnh tranh bằng “giá rẻ”. Thay vào đó, phải cạnh tranh bằng độ tin cậy, chất lượng ổn định và khả năng cung cấp cả giải pháp đi kèm. Đặc biệt, sự sống còn trong chuỗi cung ứng tương lai phụ thuộc vào 3 yếu tố: chuyển đổi xanh (ESG), chuyển đổi số, và đầu tư vào con người.
