Trong tiến trình xây dựng Cộng đồng Kinh tế ASEAN, tạo thuận lợi thương mại và kết nối logistics xuyên biên giới được xem là một trong những trụ cột quan trọng nhất. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, Hệ thống quá cảnh hải quan ASEAN (ACTS) đã được triển khai trên cơ sở Nghị định thư 7 thuộc Hiệp định khung ASEAN về tạo thuận lợi cho hàng hóa quá cảnh.
Tại Việt Nam, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 46/2020/NĐ-CP ngày 9/4/2020 quy định thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa quá cảnh thông qua ACTS để thực hiện Nghị định thư 7 về Hệ thống quá cảnh hải quan. Nghị định có hiệu lực từ ngày 1/6/2020, tạo hành lang pháp lý để triển khai ACTS. Tiếp đó, Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 42/2020/TT-BTC quy định các chỉ tiêu thông tin và mẫu chứng từ điện tử phục vụ thực hiện thủ tục quá cảnh hàng hóa.
 |
| Hơn 700 lô hàng đã thực hiện thành công thủ tục hải quan thông qua ACTS. Ảnh: TL |
Theo đánh giá của Bộ Tài chính, Việt Nam là một trong những quốc gia tiên phong trong ASEAN hoàn thành nội luật hóa đầy đủ các nội dung cốt lõi của Nghị định thư 7, bao gồm thủ tục hải quan quá cảnh ACTS, cơ chế bảo lãnh quá cảnh, xử lý trường hợp hệ thống gặp sự cố và chế độ doanh nghiệp quá cảnh ưu tiên.
Không chỉ hoàn thiện thể chế, ngành Hải quan còn tập trung nguồn lực xây dựng hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ vận hành hệ thống. Đến nay, nút mạng ACTS quốc gia đã kết nối thông suốt với Trung tâm điều hành đặt tại Jakarta (Indonesia) và các quốc gia thành viên đã triển khai như Thái Lan, Malaysia, Singapore, Lào, Campuchia và Myanmar.
Những nỗ lực đồng bộ đã mang lại kết quả bước đầu tích cực. Theo báo cáo tổng kết thi hành Nghị định số 46/2020/NĐ-CP, đến ngày 31/12/2025, toàn hệ thống đã ghi nhận 717 lô hàng thực hiện thành công thủ tục hải quan thông qua ACTS, chủ yếu trên các tuyến kết nối với Singapore, Malaysia và Thái Lan.
Một trong những thành công đáng chú ý là việc từng bước hình thành cơ chế bảo lãnh quá cảnh. Sau khi Vietcombank trở thành ngân hàng đầu tiên cung cấp dịch vụ bảo lãnh ACTS, đến tháng 10/2025, BIDV và Techcombank cũng tham gia thị trường này, góp phần mở rộng lựa chọn cho doanh nghiệp.
Phù hợp với mô hình tinh gọn bộ máy hải quanMột lý do quan trọng khác khiến việc sửa đổi, bổ sung Nghị định số 46/2020/NĐ-CP trở nên cấp thiết là yêu cầu đồng bộ với mô hình tổ chức mới của ngành Hải quan. Sau quá trình sắp xếp, tinh gọn bộ máy, cơ cấu tổ chức của Cục Hải quan đã có nhiều thay đổi. Hơn nữa, việc sửa đổi, bổ sung Nghị định số 46/2020/NĐ-CP còn mang ý nghĩa chuẩn bị cho những thay đổi lớn của ACTS trong giai đoạn tới. |
ACTS đang được triển khai tại 3 cửa khẩu quốc tế trọng điểm gồm Cầu Treo, Lao Bảo và Mộc Bài. Theo cơ quan Hải quan, ưu điểm lớn nhất của ACTS là cho phép số hóa toàn bộ hành trình vận chuyển xuyên biên giới theo nguyên tắc “một tờ khai, một bảo lãnh, một phương tiện vận tải”.
Thay vì phải khai báo và thực hiện thủ tục riêng lẻ tại từng quốc gia, doanh nghiệp chỉ cần khai báo một lần tại nước xuất phát. Dữ liệu được truyền đến cơ quan hải quan của tất cả các quốc gia trên tuyến vận chuyển. Cơ chế này giúp giảm đáng kể thời gian thông quan, hạn chế ách tắc tại cửa khẩu và tạo điều kiện để hàng hóa lưu thông liên tục trong khu vực.
Đặc biệt, ACTS mở ra khả năng vận chuyển xuyên suốt từ Việt Nam qua Lào, Thái Lan, Malaysia đến Singapore mà không cần sang tải hoặc đổi phương tiện giữa chặng. Điều này giúp giảm chi phí logistics, hạn chế rủi ro hư hỏng hàng hóa và nâng cao hiệu quả khai thác phương tiện vận tải.
Cùng với việc triển khai trong nước, Việt Nam cũng tham gia rất tích cực vào tiến trình xây dựng hệ thống chung của ASEAN. Tính đến nay, đại diện Hải quan Việt Nam đã tham gia 41 cuộc họp nhóm công tác khu vực nhằm xử lý các vướng mắc kỹ thuật, thống nhất cách hiểu pháp lý và hoàn thiện quy trình trao đổi dữ liệu điện tử giữa các nước thành viên.
Mặc dù đạt được nhiều kết quả tích cực, nhưng thực tiễn triển khai cũng cho thấy một số hạn chế khiến hiệu quả khai thác ACTS chưa tương xứng với tiềm năng.
Theo Bộ Tài chính, một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là một số thủ tục hành chính liên quan đến ACTS vẫn chưa được số hóa hoàn toàn. Tờ khai hải quan quá cảnh đã được thực hiện điện tử 100%, song các thủ tục như đăng ký tài khoản người sử dụng hệ thống ACTS hoặc công nhận doanh nghiệp quá cảnh ưu tiên vẫn yêu cầu doanh nghiệp nộp hồ sơ giấy trực tiếp hoặc qua đường bưu điện.
Một số thành phần hồ sơ như bản chụp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp hay căn cước công dân của người được ủy quyền vẫn phải nộp, dù các thông tin này đã tồn tại trong cơ sở dữ liệu quốc gia. Điều này chưa phù hợp với chủ trương của Chính phủ về khai thác dữ liệu dùng chung, giảm giấy tờ và phát triển dịch vụ công trực tuyến toàn trình.
Bên cạnh đó, mức độ sử dụng ACTS của doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn khiêm tốn.
Theo đánh giá của cơ quan Hải quan, nguyên nhân quan trọng là hệ thống thủ tục quá cảnh hiện hành của Việt Nam thông qua Hệ thống thông quan tự động và Cơ chế một cửa quốc gia (VNACCS/VCIS) đã được cải cách rất mạnh, có mức độ thuận lợi cao và không yêu cầu bảo lãnh quá cảnh như ACTS.
Trong khi đó, quy định của Nghị định thư 7 vẫn yêu cầu bảo lãnh bắt buộc, chỉ cho phép vận chuyển hàng nguyên container (FCL) và giới hạn ở phương thức đường bộ. Những điều kiện này khiến nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, còn e ngại khi tham gia.
Ông Nguyễn Văn Thường - Giám đốc Công ty TNHH Minh Mỹ (doanh nghiệp logistics chuyên vận chuyển hàng hóa quá cảnh trên tuyến ASEAN) cho rằng, ACTS là mô hình rất tiến bộ vì giúp hạn chế việc bốc xếp, sang tải nhiều lần, từ đó giảm nguy cơ hư hỏng hàng hóa và rút ngắn thời gian vận chuyển. Tuy nhiên, chi phí bảo lãnh và quy định chỉ cho phép vận chuyển hàng nguyên container đang là rào cản lớn đối với doanh nghiệp.
“Việc số hóa hoàn toàn các thủ tục liên quan đến ACTS là rất cần thiết. Đồng thời, ASEAN cũng cần nghiên cứu mở rộng phạm vi áp dụng cho hàng lẻ và từng bước tích hợp vận tải đường sắt để gia tăng sức hấp dẫn của hệ thống” - ông Thường kiến nghị.
Từ góc độ chuyên gia, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng - chuyên gia kinh tế quốc tế nhận định, quá trình chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu đang tạo cơ hội lớn để Việt Nam trở thành trung tâm logistics khu vực. Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội này, thể chế quản lý hải quan phải được số hóa đồng bộ, giảm tối đa chi phí tuân thủ và tăng khả năng kết nối dữ liệu xuyên biên giới.
Chính vì vậy, việc Bộ Tài chính sửa đổi Nghị định số 46/2020/NĐ-CP nhằm giải quyết những vướng mắc hiện nay là bước chuẩn bị cho ACTS thế hệ mới đang được ASEAN nghiên cứu triển khai trong giai đoạn 2026 - 2030.
Được biết, trong dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 46/2020/NĐ-CP, Bộ Tài chính đã đề xuất sửa đổi 3 thủ tục hành chính quan trọng.
Trong đó, thủ tục đăng ký, sửa đổi, bổ sung và hủy hiệu lực tài khoản trên hệ thống ACTS sẽ được chuyển sang thực hiện trực tuyến toàn trình; bãi bỏ yêu cầu nộp bản chụp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp. Thủ tục công nhận doanh nghiệp quá cảnh ưu tiên cũng được số hóa hoàn toàn và cắt giảm thành phần hồ sơ giấy.
Theo Bộ Tài chính, việc đơn giản hóa các thủ tục này sẽ giúp giảm đáng kể thời gian xử lý hồ sơ, chi phí sao y, chứng thực, in ấn giấy tờ và góp phần thực hiện mục tiêu cắt giảm tối thiểu 30% chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp theo tinh thần các nghị quyết của Đảng và Chính phủ được ban hành trong thời gian qua.
