Mở lối vốn cho hạ tầng

Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh đầu tư hạ tầng nhằm tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế, việc phát triển các kênh huy động vốn dài hạn đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Dự thảo Nghị định quy định việc chào bán trái phiếu PPP được kỳ vọng sẽ góp phần hoàn thiện khung pháp lý, mở rộng kênh huy động vốn cho các công trình hạ tầng trọng điểm. Tuy nhiên, để thu hút hiệu quả dòng vốn dài hạn, theo các chuyên gia, cần đồng thời hoàn thiện cấu trúc dự án, cơ chế phân bổ rủi ro và mở rộng cơ sở nhà đầu tư.

Đánh giá về dư địa huy động vốn, ông Nguyễn Quang Thuân - Chủ tịch FiinGroup và FiinRatings cho rằng, khả năng huy động vốn cho các dự án hạ tầng cần được nhìn nhận theo hướng toàn diện. Bên cạnh hạ tầng lõi truyền thống như giao thông và năng lượng, dư địa thu hút nguồn lực đang mở rộng sang hạ tầng số, hạ tầng xanh và các nền tảng kinh tế mới.

Khả năng huy động vốn cho các dự án hạ tầng cần được nhìn nhận theo hướng toàn diện. Ảnh: An Thư

Phân tích sâu hơn, ông Thuân cho biết, hạ tầng lõi và hạ tầng số hiện là hai nhóm lĩnh vực có khả năng thu hút vốn nổi bật. Trong đó, các dự án cao tốc, đường sắt tốc độ cao, điện LNG, điện gió ngoài khơi, điện mặt trời, hydrogen và lưới truyền tải tiếp tục nhận được sự quan tâm của các định chế tài chính phát triển và các quỹ đầu tư hạ tầng dài hạn. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả nguồn lực này, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế PPP, cơ chế bảo lãnh và chia sẻ rủi ro tỷ giá.

Đối với hạ tầng số, các dự án trung tâm dữ liệu, hạ tầng trí tuệ nhân tạo (AI), cáp quang, mạng 5G, fintech và điện toán đám mây đang ghi nhận nhu cầu đầu tư tăng nhanh khi nhiều quỹ đầu tư tư nhân và quỹ chuyên biệt tìm kiếm các tài sản gắn với xu hướng AI và cloud. Trong khi đó, các nền tảng kinh tế như khu công nghiệp, đô thị mới, đô thị thông minh và hạ tầng liên vùng tiếp tục duy trì sức hút nhờ gắn với dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài và chiến lược “Vietnam+1”. Riêng hạ tầng xanh như cấp, thoát nước và các công trình ứng phó biến đổi khí hậu hiện có số lượng dự án chưa nhiều, song được đánh giá còn nhiều dư địa huy động vốn từ các quỹ khí hậu, quỹ đầu tư tác động cùng các nguồn tín dụng và trái phiếu xanh theo tiêu chuẩn ESG.

Từ góc độ phát triển thị trường vốn, bà Nguyễn Thị Triều - Tổng giám đốc Blue Bridge Investment Partners cho rằng, việc Chính phủ xây dựng khung pháp lý cho trái phiếu PPP là tín hiệu tích cực trong bối cảnh nhu cầu đầu tư hạ tầng còn rất lớn. Tuy nhiên, đặc điểm của các dự án hạ tầng là thời gian hoàn vốn dài và tỷ suất sinh lời không cao, khiến việc thu hút các dòng vốn thương mại gặp nhiều thách thức.

Theo bà Triều, để mở rộng nguồn vốn dài hạn cho hạ tầng, cần khai thác hiệu quả hơn dòng tiền từ các doanh nghiệp bảo hiểm, đặc biệt là bảo hiểm nhân thọ với kỳ hạn đầu tư từ 25 - 30 năm, tương đối phù hợp với chu kỳ phát triển của các dự án hạ tầng. Hiện nay, phần lớn nguồn vốn này cùng dòng tiền của Bảo hiểm Xã hội Việt Nam vẫn chủ yếu được đầu tư vào trái phiếu chính phủ. Nếu có cơ chế phù hợp để một phần dòng vốn tham gia trái phiếu hạ tầng, nền kinh tế sẽ có thêm nguồn vốn dài hạn mà không làm gia tăng áp lực nợ công.

Nâng cao năng lực huy động vốn

Mặc dù vậy, việc hiện thực hóa các nguồn lực này vẫn đối mặt với nhiều rào cản. Dưới góc độ phân tích rủi ro, ông Thuân chỉ ra hàng loạt điểm nghẽn từ cả phía dự án và phía nguồn vốn. Về phía dự án, số lượng công trình đủ điều kiện vay vốn ngân hàng còn hạn chế; rủi ro giải phóng mặt bằng, doanh thu và tỷ giá vẫn ở mức cao; năng lực của một số chủ đầu tư còn hạn chế, trong khi các quy định liên quan đến thế chấp quyền sử dụng đất cho bên cho vay nước ngoài vẫn còn vướng mắc. Ở phía nguồn vốn, ngân sách nhà nước có giới hạn, hệ thống ngân hàng thương mại chịu áp lực cung ứng tín dụng dài hạn, còn mức độ tham gia của các nhà đầu tư tổ chức trong nước vẫn chưa tương xứng do chịu nhiều ràng buộc pháp lý.

Ở góc độ nhà đầu tư, bà Triều cho rằng, một trong những điều kiện quan trọng để dòng vốn bảo hiểm tham gia mạnh hơn là cần có các cơ chế tăng cường tín dụng (credit enhancement). Đây là cơ sở để các doanh nghiệp bảo hiểm kiểm soát rủi ro khi đầu tư vào các trái phiếu có kỳ hạn dài, qua đó mở rộng khả năng tham gia vào thị trường trái phiếu hạ tầng.

Theo các chuyên gia, cơ chế tăng cường tín dụng cũng là một trong những yếu tố quan trọng để nâng cao khả năng tiếp cận vốn của dự án. Yêu cầu về tăng cường tín dụng cũng gắn với khả năng tiếp cận vốn (bankability) của từng dự án. Phân tích dưới góc độ này, ông Thuân cho rằng, đặc biệt đối với lĩnh vực năng lượng, cần xử lý đồng bộ các nhóm rủi ro liên quan đến doanh thu, cấu trúc giá, bảo lãnh tín dụng, chuyển đổi ngoại tệ, tài sản bảo đảm và cơ chế giải quyết tranh chấp. Trong đó, các cơ chế như biểu giá nhiều thành phần, cam kết bao tiêu sản lượng, chuyển tiếp chi phí nhiên liệu và điều khoản bảo lãnh rõ ràng sẽ góp phần nâng cao tính khả thi của dự án.

Khi các rủi ro được phân bổ hợp lý, việc lựa chọn cấu trúc tài trợ phù hợp sẽ quyết định khả năng huy động vốn của dự án. Theo đó, mô hình tài trợ dự án (Project Finance) thông qua công ty mục đích đặc biệt (SPV) được đánh giá phù hợp với các dự án BOT, LNG-to-power và năng lượng tái tạo. Đồng thời, cần đa dạng hóa nguồn vốn thông qua trái phiếu dự án, trái phiếu PPP, vốn tư nhân kết hợp với nguồn vốn ưu đãi từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), Ngân hàng Đầu tư cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB), các định chế tài chính đa phương và các cơ quan tín dụng xuất khẩu (ECA).

Vai trò của các công cụ tăng cường tín dụng đã được thể hiện qua một số giao dịch trên thị trường. BIWASE Long An phát hành 700 tỷ đồng trái phiếu kỳ hạn 10 năm; Aqua One Ecosystem phát hành 1.192 tỷ đồng trái phiếu kỳ hạn 20 năm; Verdant Energy huy động 792 tỷ đồng trái phiếu kỳ hạn 15 năm. Các giao dịch này đều được xếp hạng từ doanh nghiệp xếp hạng tín nhiệm trong nước và có bảo lãnh từ các tổ chức quốc tế như CGIF hoặc GuarantCo, qua đó duy trì lãi suất cố định ở mức 5,5% - 6,95%/năm và góp phần nâng cao khả năng huy động vốn dài hạn.

Theo các chuyên gia, việc hoàn thiện khung pháp lý cho trái phiếu PPP cùng cơ chế tăng cường tín dụng, xếp hạng tín nhiệm và bảo lãnh sẽ góp phần nâng cao chất lượng tín dụng dự án, mở rộng cơ sở nhà đầu tư tổ chức và thu hút nguồn vốn dài hạn cho phát triển hạ tầng.