Áp lực đằng sau con số xuất khẩu

Tại Diễn đàn “Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh cho sản phẩm xuất khẩu Việt Nam trong chuỗi thương mại toàn cầu” do Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công thương) tổ chức chiều ngày 3/2, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại Hoàng Minh Chiến cho biết, hoạt động xuất khẩu của Việt Nam đang đứng trước những thách thức ngày càng lớn, khi xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng, cùng với các yêu cầu khắt khe hơn về phát triển bền vững, tiêu chuẩn môi trường - xã hội, truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi số.

“Những yêu cầu mới này đang tạo ra áp lực rất lớn đối với doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam, buộc các ngành hàng phải thay đổi tư duy và cách tiếp cận thị trường” - ông Hoàng Minh Chiến nhấn mạnh.

Sản phẩm gỗ xuất khẩu sang thị trường EU tại nhà máy Woodlands. Ảnh: Đức Thanh

Trong giai đoạn hội nhập sâu rộng hiện nay, cạnh tranh trong xuất khẩu không còn chỉ dựa vào lợi thế chi phí hay sản lượng, mà ngày càng chuyển sang chất lượng, giá trị gia tăng và năng lực tham gia sâu vào chuỗi thương mại toàn cầu. Vì vậy, yêu cầu đặt ra đối với các ngành xuất khẩu của Việt Nam không chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng, mà quan trọng hơn là nâng cao năng lực cạnh tranh thực chất của sản phẩm trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Theo ông Chiến, việc gia tăng giá trị không thể chỉ dừng ở khâu sản xuất, mà phải được thực hiện xuyên suốt từ thiết kế, nguyên liệu, sản xuất, xây dựng thương hiệu đến phân phối và mở rộng thị trường quốc tế.

Thực tế cho thấy, nhiều ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may, da giày, gỗ và lâm sản, thủ công mỹ nghệ... đang đứng trước áp lực phải đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng các tiêu chuẩn mới về môi trường và xã hội, nếu muốn giữ vững và mở rộng thị phần trên các thị trường lớn.

Về phía ngành hàng, ông Ngô Sỹ Hoài - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam cho biết, ngành gỗ là một trong những ngành xuất khẩu quan trọng của Việt Nam. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu gỗ và lâm sản đạt khoảng 18,2 tỷ USD; trong 10 - 15 năm trở lại đây, ngành duy trì mức tăng trưởng bình quân 10 - 18%/năm. Tuy nhiên, ngành gỗ Việt Nam đang phải đối mặt với các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng gia tăng. Một số dòng sản phẩm chịu thuế đối ứng, thậm chí có mặt hàng lên tới 25% và nguy cơ còn tiếp tục tăng… Cùng với đó, việc phụ thuộc quá lớn vào một thị trường đã đẩy doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu vào thế “chân tường”.

Tương tự ngành gỗ, bà Phan Thị Thanh Xuân - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da giày Việt Nam cho biết, trước giai đoạn dịch Covid-19, ngành da giày Việt Nam từng đạt tốc độ tăng trưởng 12 - 15%/năm, đứng thứ hai thế giới về xuất khẩu và thứ ba về sản xuất. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, việc tiếp tục nhìn ngành qua lăng kính tăng trưởng thuần túy là chưa đủ.

Bà Xuân chia sẻ, trên thực tế, nhiều doanh nghiệp vẫn phải chạy theo con số tăng trưởng lớn, trong khi giá trị mang lại không tương xứng, hiệu quả thu được chưa cao, mức đóng góp cho nền kinh tế còn hạn chế, buộc ngành phải điều chỉnh tư duy phát triển. Bên cạnh đó, xuất khẩu da giày vẫn phụ thuộc lớn vào các thị trường chủ lực. Không những vậy, bước sang năm 2026, ngành da giày tiếp tục chịu sức ép cạnh tranh gay gắt, đặc biệt từ các yếu tố thuế quan.

Đa dạng hóa thị trường và tận dụng các hiệp định thương mại tự do

Để nâng cao năng lực cạnh tranh cho sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam trong chuỗi thương mại toàn cầu, tại diễn đàn, ông Trần Quốc Toản - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) cho hay, một trong những động lực quan trọng giúp xuất khẩu Việt Nam duy trì đà tăng trưởng là việc mở rộng và đa dạng hóa thị trường thông qua mạng lưới 17 hiệp định thương mại tự do mà Việt Nam đã ký kết.

Thời gian tới, Bộ Công thương sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành liên quan đàm phán, triển khai các hiệp định mới, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng tốt hơn các ưu đãi từ hiệp định thương mại tự do. Đặc biệt, Bộ sẽ ban hành và hoàn thiện các quy định về xuất xứ, giúp doanh nghiệp hiểu rõ yêu cầu của từng thị trường, tận dụng ưu đãi thuế quan, xác định chiến lược thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh

Bộ Công thương đã và đang hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho hoạt động xuất nhập khẩu. Luật Quản lý ngoại thương, Nghị định số 69/2018/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý ngoại thương và các văn bản hướng dẫn liên quan đã tạo nền tảng pháp lý minh bạch, giúp doanh nghiệp định hướng sản xuất - kinh doanh, đồng thời nâng cao niềm tin của đối tác quốc tế.

Bên cạnh đó, các chương trình như Thương hiệu quốc gia, Doanh nghiệp xuất khẩu uy tín... tiếp tục được triển khai, góp phần nâng cao hình ảnh và uy tín của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Bàn thêm về giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh cho sản phẩm xuất khẩu, các đại biểu nhấn mạnh vai trò ngày càng quan trọng của thương mại điện tử B2B (từ doanh nghiệp đến doanh nghiệp) trong việc hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu tiếp cận trực tiếp thị trường toàn cầu. Trong bối cảnh giao thương truyền thống gặp nhiều rào cản, các nền tảng số đang trở thành công cụ hiệu quả giúp doanh nghiệp kết nối với nhà mua hàng quốc tế, giảm chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh. Chuyển đổi số và thương mại điện tử được xác định không còn là xu hướng, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với doanh nghiệp xuất khẩu.

Đồng tình với giải pháp này, ông Ngô Sỹ Hoài cũng khẳng định, thương mại điện tử xuyên biên giới là hướng đi mới đối với ngành gỗ. Với hơn 3.000 doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu và 340 làng nghề, trong đó nhóm thủ công mỹ nghệ đạt kim ngạch khoảng 1 tỷ USD/năm, dư địa còn rất lớn nếu tận dụng tốt các nền tảng số. “Sản phẩm gỗ không phải thời trang nhanh, nhưng gắn chặt với xu hướng không gian sống. Nếu làm tốt kênh số, giá trị sản phẩm sẽ tăng lên đáng kể” - ông Hoài nói.