Gần nửa năm, nhiều dòng vốn mới chỉ giải ngân được hơn 1/5 kế hoạch

Giải ngân vốn đầu tư công và các chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) từ đầu năm đến nay tiếp tục là một trong những nội dung được Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đặc biệt quan tâm, coi đây là một trong những động lực quan trọng để hỗ trợ tăng trưởng kinh tế trong năm 2026. Hàng loạt nghị quyết, công điện, hội nghị chuyên đề đã được ban hành, tổ chức nhằm thúc đẩy tiến độ giải ngân. Tuy nhiên, các báo cáo mới nhất của Bộ Tài chính cho thấy kết quả đạt được vẫn chưa như kỳ vọng.

Cụ thể, đến hết tháng 5/2026, giải ngân vốn đầu tư công mới đạt 21,6% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Trong khi đó, đối với nguồn vốn ngân sách nhà nước năm 2025 được kéo dài sang năm 2026 để thực hiện các CTMTQG có tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư mới đạt 14,3% kế hoạch; kinh phí thường xuyên mới đạt 10,7% dự toán.

Nguồn: Bộ Tài chính. Đồ họa: Phương Anh

Những con số này cho thấy một thực tế đáng suy nghĩ: gần một nửa thời gian của năm đã đi qua nhưng nhiều nguồn lực quan trọng vẫn mới chỉ được giải ngân ở mức khoảng 1/5, thậm chí chỉ khoảng 1/10 kế hoạch vốn giao.

Điều đáng lưu ý là trong khi tiến độ thực hiện còn chậm, các mục tiêu giải ngân đặt ra lại rất cao. Đối với đầu tư công đặt mục tiêu đến hết tháng 12/2026 đạt 95% và đến hết tháng 1/2027 phải đạt 100%. Các CTMTQG đặt mục tiêu đến ngày 30/6 tỷ lệ giải ngân phải đạt 50%, đến 31/12/2026 đạt 100% đối với vốn thường xuyên và đến 31/1/2027 đạt 100% đối với vốn đầu tư công. Khoảng cách khá xa giữa mục tiêu và kết quả thực hiện hiện nay cho thấy áp lực tăng tốc trong thời gian tới là rất lớn.

Không chỉ là việc “tiêu” hết vốn, tiến độ giải ngân còn liên quan trực tiếp tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế. Đầu tư công được xác định là động lực dẫn dắt, kích hoạt đầu tư xã hội, trong khi các CTMTQG đóng vai trò quan trọng trong giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới và phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi. Khi các dòng vốn này chưa được đưa vào nền kinh tế theo đúng tiến độ, hiệu quả lan tỏa đối với tăng trưởng và đời sống người dân cũng bị ảnh hưởng.

Những “điểm nghẽn” quen thuộc vẫn chưa được tháo gỡ triệt để

Điểm đáng chú ý là dù thuộc 2 lĩnh vực khác nhau, nhưng các nguyên nhân làm chậm giải ngân của 2 nguồn vốn này lại có nhiều nét tương đồng.

Đối với đầu tư công nói chung và đầu tư công thuộc các CTMTQG, các khó khăn chủ yếu vẫn tập trung ở công tác giải phóng mặt bằng, thủ tục đầu tư, biến động giá nguyên vật liệu, năng lực của một số chủ đầu tư, ban quản lý dự án và nhà thầu. Một số dự án còn mất nhiều thời gian để hoàn thiện hồ sơ, thẩm định, phê duyệt hoặc điều chỉnh thủ tục liên quan.

Ngoài ra, đối với các CTMTQG, nhiều địa phương còn gặp khó khăn trong việc triển khai các nội dung hỗ trợ sản xuất, sinh kế, đào tạo nghề do phải trải qua nhiều bước rà soát, thẩm định, phê duyệt. Quá trình chuyển đổi sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp cũng làm phát sinh nhiều thủ tục chuyển tiếp, ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện.

Các báo cáo của Bộ Tài chính cũng chỉ ra nguyên nhân từ năng lực tham mưu, quản lý và hoàn thiện hồ sơ ở một số nơi chưa đáp ứng yêu cầu. Đặc biệt, tại cấp cơ sở vẫn còn tình trạng thiếu cán bộ có chuyên môn về đầu tư công, đấu thầu, xây dựng, ngân sách và thanh quyết toán.

Một nguyên nhân đáng chú ý khác là tâm lý e ngại sai sót, sợ trách nhiệm của một bộ phận cán bộ, dẫn tới việc xử lý công việc thiếu chủ động, chờ hướng dẫn từ cấp trên dù nhiều nội dung đã thuộc thẩm quyền giải quyết...

Những tồn tại này không phải mới xuất hiện mà đã trở thành “điểm nghẽn” kéo dài nhiều năm. Tuy nhiên, khi khối lượng vốn cần giải ngân trong năm 2026 ở mức rất lớn, các điểm nghẽn này tiếp tục kéo dài đang trở thành thách thức đáng lo ngại đối với mục tiêu hoàn thành kế hoạch năm.

Không thể để vốn tồn đọng

Phát biểu tại họp báo Chính phủ thường kỳ tháng 5/2026, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi thẳng thắn nhìn nhận tiến độ giải ngân của cả kế hoạch đầu tư công và các CTMTQG hiện nay đều đang chậm.

Theo Thứ trưởng, bên cạnh những nguyên nhân khách quan và chủ quan đã được nhận diện, thực tế vẫn tồn tại tình trạng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm trong quá trình tổ chức thực hiện ở một bộ phận cán bộ.

Do đó, một trong những yêu cầu được Thứ trưởng Nguyễn Đức Chi đặc biệt nhấn mạnh là phải khẩn trương rà soát, hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng đồng bộ, dễ hiểu và dễ thực hiện. Các quy định phải bảo đảm “chỉ được hiểu theo một cách duy nhất”, tránh tình trạng mỗi nơi hiểu một cách, phải liên tục hỏi - đáp, làm kéo dài thời gian xử lý công việc.

Đồng thời, Thứ trưởng cũng nhấn mạnh đến việc các bộ, ngành, địa phương và các tổ chức liên quan phải đặc biệt đề cao trách nhiệm của thủ trưởng đơn vị. Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo lấy việc triển khai, giải ngân nguồn vốn này làm một tiêu chí để đánh giá năng lực, mức độ hoàn thành nhiệm vụ của cán bộ. Do đó, Thứ trưởng khẳng định, đây là giải pháp rất tốt, cần làm nghiêm túc. Nếu người đứng đầu để xảy ra chậm trễ, sẽ phải làm rõ và bị xử lý theo đúng quy định của Đảng và Nhà nước.

Có thể thấy, trong bối cảnh quy mô vốn đầu tư công năm 2026 đạt mức cao nhất từ trước tới nay, yêu cầu đặt ra không chỉ là giải ngân nhanh hơn mà còn phải nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện. Vì thế, bên cạnh các giải pháp tháo gỡ khó khăn trong triển khai dự án, Chính phủ cũng đang thúc đẩy áp dụng cơ chế đánh giá bằng KPI như một công cụ quản trị mới nhằm đo lường kết quả thực hiện nhiệm vụ của các bộ, ngành và địa phương.

Tại cuộc họp ngày 2/6 về phương án chấm điểm KPI, Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh, việc ban hành quy định về chấm điểm giải ngân là rất cần thiết. Theo Phó Thủ tướng, việc áp dụng KPI không chỉ giúp theo dõi tđộ giải ngân mà còn góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư, tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính, đề cao trách nhiệm của người đứng đầu và tinh thần chủ động của từng tổ chức, cá nhân trong thực hiện nhiệm vụ.

Theo phương án đang được xây dựng, việc chấm điểm sẽ được thực hiện hàng tháng, đánh giá chuyên sâu theo từng quý và dự kiến thí điểm từ tháng 7 đến hết tháng 9/2026 trước khi triển khai chính thức.

Đây được coi là bước đi mới trong công tác quản lý, điều hành đầu tư công, hướng tới lượng hóa kết quả thực hiện nhiệm vụ bằng các tiêu chí cụ thể. Việc theo dõi, đánh giá định kỳ không chỉ tạo thêm động lực hoàn thành nhiệm vụ mà còn giúp nhận diện rõ những đơn vị làm tốt, những nơi còn chậm tiến độ để có giải pháp chỉ đạo, điều hành phù hợp.