Từ cách hiểu chưa đúng về tỷ giá

Không ít doanh nghiệp muốn số tiền quy đổi ra VNĐ trên tờ khai hải quan, trên hóa đơn điện tử và trên sổ sách hạch toán phải khớp nhau từng đồng; do đó đã tự ý lấy tỷ giá tính thuế của cơ quan Hải quan áp vào hóa đơn xuất khẩu hoặc ngược lại.

Có trường hợp kế toán còn lập hóa đơn với tỷ giá không đúng với thực tế giao dịch tại ngân hàng thương mại, chỉ nhằm mục đích đối chiếu số tiền VNĐ cuối kỳ không phát sinh chênh lệch.

Gỡ nút thắt áp dụng tỷ giá giúp doanh nghiệp tránh rủi ro bị xử phạt.

Với cách làm này, doanh nghiệp đã vô tình vi phạm nguyên tắc “tôn trọng bản chất hơn hình thức” và các quy định cốt lõi của pháp luật kế toán. Bản chất của tờ khai hải quan và hóa đơn thương mại phục vụ cho hai mục đích quản lý nhà nước hoàn toàn khác nhau. Việc “làm phẳng số liệu quy đổi” bằng cách đồng nhất tỷ giá không chỉ làm sai lệch bức tranh tài chính, doanh thu thực tế mà còn khiến doanh nghiệp đối mặt với rủi ro bị xử phạt về hành vi lập hóa đơn không đúng quy định hoặc hạch toán kế toán sai lệch.

Khi giá trị giao dịch thực tế tính bằng nguyên tệ (ví dụ: USD, EUR) hoàn toàn chính xác và nhất quán, sự khác biệt về số tiền quy đổi sang VNĐ là hiện tượng hoàn toàn bình thường do độ trễ thời gian và căn cứ xác định tỷ giá theo luật định. Do đó, việc hiểu đúng bản chất pháp lý riêng biệt của từng thời điểm áp dụng tỷ giá để quy đổi là điều kiện tiên quyết cho doanh nghiệp thực hiện đúng nghĩa vụ thuế và hạch toán tài chính.

Quy định pháp lý về tỷ giá tính thuế

Đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, tỷ giá dùng để xác định trị giá tính thuế phải tuân thủ theo các quy định của pháp luật về hải quan. Cụ thể, tại khoản 4 Điều 14 Nghị định số 252/2026/NĐ-CP quy định rõ tỷ giá tính thuế thực hiện theo pháp luật hải quan.

Cơ sở để xác định tỷ giá này được quy định chi tiết tại khoản 5 Điều 21 Nghị định số 08/2015/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi khoản 9 Điều 1 Nghị định số 167/2025/NĐ-CP).

Theo đó, tỷ giá giữa đồng Việt Nam với đồng tiền nước ngoài dùng để xác định trị giá tính thuế là tỷ giá ngoại tệ mua vào theo hình thức chuyển khoản của Hội sở chính Ngân hàng thương mại cổ phần Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) tại thời điểm cuối ngày của ngày thứ Năm tuần trước liền kề. Trường hợp ngày thứ Năm là ngày lễ hoặc ngày nghỉ, tỷ giá sẽ được lấy vào ngày làm việc liền trước ngày thứ Năm đó. Tỷ giá này sẽ được áp dụng cố định để xác định trị giá tính thuế tại thời điểm mở tờ khai hải quan, áp dụng cho toàn bộ các tờ khai hải quan đăng ký trong tuần tiếp theo.

Mục đích của tỷ giá hải quan là phục vụ công tác quản lý nhà nước, tính thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu, thuế giá trị gia tăng hàng nhập khẩu tại cửa khẩu nhằm đảm bảo tính thống nhất cho cơ quan Hải quan trong một chu kỳ tuần. Tỷ giá này mang tính chất quy ước hành chính để tính thuế tại thời điểm thông quan, không phản ánh dòng tiền giao dịch thương mại thực tế tại ngày phát sinh nghiệp vụ của riêng doanh nghiệp.

Nguyên tắc xác định tỷ giá

Khác với tính quy ước của tỷ giá hải quan, tỷ giá thể hiện trên hóa đơn điện tử và ghi sổ kế toán phải tuân theo nguyên tắc thị trường và pháp luật về kế toán.

Về tỷ giá trên hóa đơn, điểm c.1 khoản 8 Phụ lục của Nghị định số 254/2026/NĐ-CP quy định: Khi nghiệp vụ kinh tế, tài chính phát sinh bằng ngoại tệ, đơn giá, thành tiền, tiền thuế có thể ghi bằng ngoại tệ, đồng thời người bán phải thể hiện tỷ giá ngoại tệ với đồng Việt Nam.

Tỷ giá này được xác định dựa trên tỷ giá giao dịch thực tế theo quy định của pháp luật về kế toán tại thời điểm lập hóa đơn (thời điểm lập hóa đơn là sau thông quan theo quy định tại khoản 1 Điều 9 Nghị định 254/2026/NĐ-CP, chứ không lấy theo tỷ giá quy ước tuần theo quy định của pháp luật hải quan.

Nút thắt chênh lệch được tháo gỡ

Trước đây, sự thiếu đồng bộ trong văn bản khiến doanh nghiệp luôn lo lắng khi có sự lệch số tiền quy đổi VNĐ giữa tờ khai hải quan và hóa đơn. Tuy nhiên, sau khi Cục Hải quan ban hành Công văn số 21591/CHQ-NVTHQ làm rõ về trị giá tính thuế hải quan, thì vào ngày 14/9/2026, Cục Thuế đã chính thức ban hành Công văn số 6810/CT-QLNT để giải quyết phần còn lại về tỷ giá trên hóa đơn.

Công văn số 6810/CT-QLNT khẳng định: Tỷ giá thể hiện trên hóa đơn là tỷ giá giao dịch thực tế được xác định theo quy định của pháp luật về kế toán. Công văn phân định rõ hai trường hợp: Trường hợp được khai thuế bằng ngoại tệ thì thực hiện theo Điều 14 Nghị định số 252/2026/NĐ-CP; trường hợp các nghiệp vụ kinh tế thông thường bằng ngoại tệ thì tỷ giá trên hóa đơn là tỷ giá giao dịch thực tế theo pháp luật kế toán.

Cơ quan quản lý đã hướng dẫn tháo gỡ mang tính “cởi trói” cho doanh nghiệp: Không bắt buộc phải khớp đúng số tiền quy đổi ra VNĐ giữa tờ khai hải quan và hóa đơn xuất khẩu, và doanh nghiệp hoàn toàn không phải điều chỉnh lại tờ khai hải quan chỉ để làm cho số tiền quy đổi VNĐ trên các chứng từ giống hệt nhau. Điều kiện duy nhất là bản chất của giao dịch và trị giá hàng hóa tính bằng nguyên tệ (ngoại tệ gốc) phải khớp đúng với hồ sơ, tài liệu và chứng từ thực tế của giao dịch đó.

Ví dụ thực tế: Doanh nghiệp xuất khẩu lô hàng trị giá 200.000 USD. Khi đăng ký tờ khai hải quan, tỷ giá tính thuế theo quy định của hải quan áp dụng là 25.000 đồng/USD, trị giá quy đổi trên tờ khai đạt 5.000.000.000 đồng. Tuy nhiên, tại thời điểm lập hóa đơn xuất khẩu, tỷ giá mua chuyển khoản thực tế của ngân hàng thương mại nơi doanh nghiệp chỉ định nhận tiền là 25.050 đồng/USD, dẫn đến giá trị trên hóa đơn đạt 5.010.000.000 đồng. Sự chênh lệch 10.000.000 đồng này là hoàn toàn hợp pháp và hợp lý. Doanh nghiệp không cần sửa hóa đơn hay sửa tờ khai hải quan. Trên sổ sách kế toán, doanh nghiệp ghi nhận doanh thu theo tỷ giá hóa đơn (tỷ giá thực tế 25.050), còn tờ khai hải quan thực hiện đúng nghĩa vụ thông quan và quy định của ngành Hải quan./.