Phòng vệ thương mại đang ngày càng trở thành một bộ phận của năng lực cạnh tranh quốc gia khi hàng hóa Việt Nam mở rộng hiện diện trên thị trường quốc tế, trong khi các công cụ bảo vệ sản xuất trong nước được sử dụng phổ biến hơn.
Theo số liệu từ Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công thương), tính đến giữa tháng 9/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã đối mặt với 327 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại tại 27 thị trường. Riêng 9 tháng đầu năm nay phát sinh 27 vụ việc mới, tăng hơn 4 vụ so với tổng số vụ việc trong cả năm 2025.
Diễn biến này đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy ứng phó khi vụ việc đã phát sinh sang chủ động nhận diện và quản trị rủi ro ngay từ đầu.
Theo Thứ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Sinh Nhật Tân, công tác phòng vệ thương mại cần chuyển từ xử lý từng vụ việc sang quản trị rủi ro, tăng cường cảnh báo sớm, nâng chất lượng dữ liệu và năng lực sử dụng công cụ phòng vệ.
Cách tiếp cận này cũng gắn phòng vệ thương mại với mục tiêu củng cố năng lực sản xuất. Thứ trưởng nhấn mạnh, phòng vệ thương mại không phải công cụ hạn chế cạnh tranh mà nhằm bảo vệ cạnh tranh công bằng, qua đó tạo điều kiện để doanh nghiệp đầu tư, đổi mới công nghệ, duy trì việc làm và củng cố chuỗi cung ứng.
| Với vị thế nằm trong nhóm 20 nền kinh tế xuất khẩu lớn nhất thế giới, hàng hóa Việt Nam ngày càng trở thành đối tượng của các cuộc điều tra phòng vệ thương mại và những biến thể mới. |
Trong khi đó, ở chiều nhập khẩu, Việt Nam đã khởi xướng 62 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại và đang duy trì 37 biện pháp đối với hàng hóa nhập khẩu.
Việc sử dụng các công cụ này trên cơ sở quy định pháp luật và cam kết quốc tế góp phần bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng và bảo vệ hợp lý năng lực sản xuất trong nước.
Như vậy, phòng vệ thương mại đang được đặt trong yêu cầu rộng hơn: vừa bảo vệ thị trường trong nước trước những tác động bất lợi từ bên ngoài, vừa hỗ trợ doanh nghiệp nâng khả năng chống chịu khi tham gia sâu hơn vào chuỗi thương mại toàn cầu.
Một trong những điểm đáng chú ý là xu hướng các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng đa dạng. Theo ông Lê Sỹ Giảng, Giám đốc Công ty TNHH GH Consults, trong bối cảnh dư thừa công suất và cạnh tranh về giá gia tăng, các sản phẩm công nghiệp cơ bản như kim loại, hóa chất, nhựa và vật liệu xây dựng chiếm tỷ trọng lớn trong các vụ việc phòng vệ thương mại.
Cùng với đó, các biện pháp chống lẩn tránh và gian lận xuất xứ ngày càng được áp dụng rộng rãi với hình thức đa dạng hơn. Các công cụ thương mại mới cũng cần được doanh nghiệp theo dõi, trong đó có thuế quan theo Điều 232, Điều 301 của Hoa Kỳ và Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU.
Điều này khiến yêu cầu về dữ liệu trở nên quan trọng hơn trong quản trị rủi ro thương mại. Doanh nghiệp không chỉ cần theo dõi diễn biến thị trường xuất khẩu mà còn phải có khả năng nhận diện những thay đổi về chính sách, thương mại và cạnh tranh có thể dẫn tới nguy cơ điều tra.
 |
| Doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động phòng vệ thương mại, mở rộng dư địa tăng trưởng. Ảnh minh họa |
Theo ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, cần chuyển từ xử lý vụ việc sang quản trị chủ động rủi ro thương mại thông qua tăng cường cảnh báo sớm, chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao năng lực của hiệp hội và doanh nghiệp, tăng cường phối hợp thực thi và gắn phòng vệ thương mại với chính sách phát triển công nghiệp.
Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với các ngành sản xuất nền tảng, nơi năng lực cạnh tranh không chỉ phụ thuộc vào chi phí hay quy mô sản xuất mà còn ở khả năng cung cấp dữ liệu, chứng minh nguồn gốc và đáp ứng yêu cầu trong các cuộc điều tra thương mại.
Năng lực phòng vệ thương mại vì vậy không chỉ nằm ở khả năng xử lý một vụ điều tra mà ngày càng gắn với năng lực quản trị của doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng.
Trong thực tế, khi một vụ việc được khởi xướng, doanh nghiệp phải đáp ứng nhiều yêu cầu liên quan đến phạm vi hàng hóa, ngành sản xuất trong nước, thiệt hại và mối quan hệ nhân quả. Chất lượng, tính đại diện và sự nhất quán của dữ liệu có vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng hồ sơ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp. Đó là lý do Cục Phòng vệ thương mại nhấn mạnh việc nâng cao năng lực cho doanh nghiệp và hiệp hội ngay từ trước khi phát sinh vụ việc.
Ở góc độ thị trường trong nước, quản trị chuỗi cung ứng và sử dụng hiệu quả công cụ phòng vệ thương mại cũng được đặt trong mối quan hệ với năng lực sản xuất.
Theo ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, việc sử dụng hiệu quả các công cụ này đối với các mặt hàng tiêu dùng góp phần bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng và nâng cao khả năng chủ động ứng phó của doanh nghiệp trước biến động thị trường.
Từ những yêu cầu trên, phòng vệ thương mại đang được tiếp cận theo hướng chủ động hơn: cảnh báo sớm để nhận diện rủi ro, dữ liệu để chứng minh năng lực và sử dụng công cụ phù hợp để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp.
| Tại hội thảo chuyên đề trong khuôn khổ Diễn đàn Phòng vệ thương mại 2026 do Bộ Công thương tổ chức ngày 19/8, doanh nghiệp được hướng dẫn nhận diện dấu hiệu khởi xướng điều tra, xây dựng hồ sơ yêu cầu điều tra, thu thập và chuẩn hóa dữ liệu, đồng thời trao đổi về các tình huống thực tế. |
