Việt Nam là nước có lợi thế lớn về xuất khẩu và tiêu thụ nội địa các mặt hàng nông, lâm, thủy sản. Để khuyến khích phát triển chuỗi giá trị này, Nhà nước luôn duy trì các chính sách ưu đãi về thuế, như áp dụng diện không chịu thuế giá trị gia tăng (GTGT) hoặc miễn thuế thu nhập cá nhân (TNCN) cho người trực tiếp làm ra sản phẩm. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro sai phạm cao về hóa đơn và chứng từ đầu vào.
Nhiều doanh nghiệp vì áp lực nguồn hàng đã lựa chọn phương thức thu mua gom qua các thương lái, trung gian…, nhưng lại hợp thức hóa bằng cách lập bảng kê thu mua trực tiếp từ hộ nông dân (mẫu 02/TNDN). Thực tế thanh tra, kiểm tra thuế những năm qua cho thấy, không ít doanh nghiệp đã bị truy thu thuế do không chứng minh được tính chân thực của nguồn gốc hàng hóa. Việc nắm vững “lằn ranh” pháp lý về điều kiện sơ chế và tư cách người sản xuất đã trở thành vấn đề rất quan trọng trong quản trị rủi ro về thuế.
 |
| Mua, bán sản phẩm nông, thủy sản bằng bảng kê, doanh nghiệp cần hiểu đúng để tránh rủi ro về thuế. Ảnh: An Thư |
Theo đó, doanh nghiệp cần nắm rõ các tiêu chí nhận diện nông sản sơ chế thông thường. Cụ thể, theo quy định tại khoản 1 Điều 5 Luật Thuế GTGT và khoản 1 Điều 4 Nghị định số 181/2025/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Thuế GTGT, các sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản tự sản xuất, đánh bắt bán ra hoặc ở khâu nhập khẩu được áp dụng diện không chịu thuế GTGT nếu chưa chế biến thành sản phẩm khác, hoặc chỉ qua sơ chế thông thường.
Các hình thức sơ chế thông thường gồm 2 nhóm chính.
Nhóm 1 là tác động cơ học và làm sạch cơ bản, bao gồm các hoạt động như làm sạch, phơi, sấy khô, lột da, bóc vỏ, tách hạt, tách cọng, cắt, băm, xay, cán mỏng, bỏ xương, xay xát, xay vỡ mảnh, nghiền vỡ mảnh, nghiền, đánh bóng hạt hoặc hồ hạt, chia tách ra từng phần. Những tác động này chỉ làm thay đổi hình thái vật lý bên ngoài, chứ chưa làm thay đổi bản chất, cấu trúc định tính của sản phẩm để biến nó thành một thành phẩm công nghiệp khác.
Nhóm 2 là phương thức bảo quản thông thường, như ướp muối, đóng hộp kín khí, bảo quản lạnh (bao gồm cả ướp lạnh và đông lạnh), bảo quản bằng khí sunfurơ, ngâm trong dung dịch lưu huỳnh, bảo quản theo phương thức cho hóa chất để tránh thối rữa hoặc các dung dịch bảo quản thông thường khác.
Đồng thời, doanh nghiệp cũng cần nắm rõ quy trình thủ tục xác định sản phẩm không chịu thuế GTGT. Theo Điều 3 Thông tư số 69/2025/TT-BTC của Bộ Tài chính, người nộp thuế phải tự căn cứ vào hàng hóa, dịch vụ thực tế của mình đối chiếu với danh mục chuẩn hóa của Nghị định số 181/2025/NĐ-CP để tự xác định đối tượng không chịu thuế. Cơ quan quản lý thuế không ban hành văn bản xác nhận riêng biệt hay yêu cầu người dân phải nộp hồ sơ chứng minh điều kiện này ở khâu bán ra. Do đó, tính tự giác và hiểu biết của doanh nghiệp đóng vai trò quyết định.
Khác với sắc thuế GTGT điều chỉnh trực tiếp trên hàng hóa, việc miễn thuế TNCN đối với thu nhập từ kinh doanh nông nghiệp tập trung bảo hộ chính xác nhóm đối tượng trực tiếp lao động. Quy định tại khoản 4 Điều 4 Luật Thuế TNCN và Điều 21 Nghị định số 253/2026/NĐ-CP (quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Thuế TNCN) yêu cầu hộ gia đình, cá nhân phải thỏa mãn đồng thời 2 điều kiện:
Một là năng lực và tư cách sản xuất hợp pháp về quyền sở hữu, quyền sử dụng. Theo đó, người nộp thuế phải có quyền sử dụng đất, quyền thuê đất hợp pháp được thể hiện rõ ràng trong hợp đồng thuê đất, hoặc có quyền sử dụng/thuê mặt nước hợp pháp để phục vụ mô hình chăn nuôi, trồng trọt hay nuôi trồng thủy sản.
Đối với hoạt động đánh bắt thủy, hải sản xa bờ hoặc cận bờ, cá nhân bắt buộc phải sở hữu giấy chứng nhận quyền sở hữu tàu/thuyền hoặc có hợp đồng thuê tàu/thuyền hợp pháp phục vụ mục đích đánh bắt.
Điều kiện tiên quyết là chủ hộ hoặc các thành viên trong hộ gia đình phải trực tiếp tham gia hoạt động lao động, sản xuất, chứ không chỉ đóng vai trò góp vốn hay quản lý gián tiếp.
Hai là ràng buộc về địa bàn cư trú thực tế. Theo đó, người sản xuất phải có nơi cư trú thực tế tại chính địa phương nơi diễn ra hoạt động sản xuất sản phẩm (áp dụng bắt buộc với ngành trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản và sản xuất muối). Quy định này nhằm đảm bảo chính sách ưu đãi thuế đến đúng đối tượng cư dân làm nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng, đánh bắt thủy hải sản.
Riêng đối với hoạt động đánh bắt thủy sản, do đặc thù ngành nghề thường xuyên di chuyển trên biển, nên là ngành duy nhất được ngoại lệ, không bị phụ thuộc vào điều kiện nơi cư trú của cá nhân đó.
Về tính đồng bộ của hệ thống pháp luật, trong trường hợp này, việc xác định nông sản “chưa chế biến” hoặc “chỉ qua sơ chế thông thường” theo tiêu chí kỹ thuật tại Nghị định số 181/2025/NĐ-CP cũng áp dụng thống nhất để xác định căn cứ miễn thuế TNCN.
Mặc dù điều kiện chứng minh “người trực tiếp sản xuất bán ra” là quy định đối với thuế TNCN (Nghị định số 253/2026/NĐ-CP), nhưng trên thực tế cũng là căn cứ quan trọng để xác định tính hợp pháp cho cả hồ sơ thuế GTGT và chi phí được trừ khi tính thuế TNDN của đơn vị thu mua cũng như nghĩa vụ thuế của người bán.
Xu hướng quản lý thuế hiện nay đã dịch chuyển mạnh mẽ từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”. Khi doanh nghiệp phát sinh việc lập bảng kê thu mua hàng hóa mua vào không có hóa đơn (mẫu 02/TNDN), cơ quan thuế sẽ tiến hành xác minh chéo theo quy trình chặt chẽ.
| Mọi hành vi vô tình hoặc cố ý, mượn danh nghĩa hoặc thu thập chữ ký của “hộ nông dân ảo” nhằm hợp thức hóa đầu vào cho các nguồn hàng của thương lái đều dẫn đến hậu quả pháp lý: doanh nghiệp bị loại trừ toàn bộ chi phí hợp lý khi xác định thuế thu nhập doanh nghiệp, xử lý về hành vi thông đồng với thương lái, đầu nậu để trốn thuế. |
Cơ quan thuế sẽ đối chiếu danh sách người ký tên trên bảng kê với dữ liệu cư trú tại địa phương, phối hợp với cơ quan chức năng để xem hộ nông dân đó có thực sự sở hữu hoặc thuê ao hồ, đất đai, tàu thuyền hay có đủ năng lực (nhân lực, sản lượng) để tạo ra số lượng nông sản, lâm sản, thủy sản đã bán cho doanh nghiệp hay không. Nếu phát hiện sản lượng trên bảng kê vượt quá năng lực sản xuất thực tế của người bán, hoặc người ký tên không có đất, phương tiện đánh bắt…, thì hồ sơ của doanh nghiệp sẽ bị gắn với trạng thái rủi ro.
Để bảo vệ chi phí hợp lý và chứng minh tính hợp pháp của nguồn hàng theo bảng kê, doanh nghiệp thu mua cần chủ động thiết lập quy trình kiểm soát nội bộ theo 3 bước sau:
Bước 1: Thẩm định kỹ thuật sản phẩm. Khi thu mua hàng hóa là nông, lâm, thủy hải sản, doanh nghiệp cần đánh giá trạng thái của sản phẩm, đảm bảo hàng hóa là sản phẩm chưa chế biến hoặc quy trình xử lý tại nguồn của người dân chỉ dừng lại ở mức độ sơ chế làm sạch, phơi khô, bóc vỏ hoặc bảo quản thông thường... Nếu sản phẩm đã qua các công đoạn chế biến phức tạp hơn như tẩm ướp gia vị, nấu chín, chiên, sấy giòn công nghiệp…, doanh nghiệp phải yêu cầu xuất hóa đơn thương mại thay vì lập bảng kê.
Bước 2: Nắm bắt về nhân thân và năng lực sản xuất của người bán. Khi ký kết biên bản thu mua và lập bảng kê (mẫu 02/TNDN), doanh nghiệp nên yêu cầu người dân phối hợp cung cấp bản sao căn cước công dân, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp/mặt nước hoặc hợp đồng thuê đất/tàu thuyền còn hiệu lực. Việc thu thập các chứng từ này là bằng chứng để chứng minh doanh nghiệp đã thực hiện rà soát “năng lực sản xuất thực tế” của người bán sản phẩm cây trồng, rừng trồng, thủy hải sản.
Bước 3: Thực hiện thanh toán minh bạch. Dù pháp luật không bắt buộc thanh toán không dùng tiền mặt đối với các trường hợp lập bảng kê khi giá trị thanh toán từng lần dưới 5 triệu đồng, nhưng doanh nghiệp vẫn nên ưu tiên thanh toán chuyển khoản vào tài khoản chính chủ của người nông dân đứng tên trên bảng kê. Điều này giúp dòng tiền luôn minh bạch, loại bỏ nghi vấn “mua khống” chứng từ hoặc bắt tay với thương lái trung gian để trốn thuế./.
