5 “dòng chảy” lớn định hình môi trường pháp luật kinh doanh

Tại Hội thảo công bố Báo cáo Dòng chảy pháp luật kinh doanh 2025 diễn ra ngày 2/6, Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Hồ Sỹ Hùng cho rằng, những kết quả tích cực của nền kinh tế không chỉ đến từ nỗ lực của Chính phủ và cộng đồng doanh nghiệp, mà còn xuất phát từ những chuyển động mạnh mẽ về tư duy phát triển và tư duy thể chế.

Theo ông Hồ Sỹ Hùng, năm 2025 ghi dấu bằng sự xuất hiện của “bộ tứ trụ cột” gồm 4 nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị: Nghị quyết 57-NQ/TW về khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; Nghị quyết 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế; Nghị quyết 66 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật; Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân. Đây thực sự là bốn trụ cột mở ra một giai đoạn phát triển mới cho nền kinh tế Việt Nam.

Hoạt động sản xuất tại Công ty Van Vina - Khu công nghiệp Tân Quan, tỉnh Hưng Yên, Việt Nam. Ảnh: An Thư

Báo cáo năm nay của VCCI nhận diện 5 “dòng chảy” lớn đang định hình môi trường pháp luật kinh doanh.

Dòng chảy thứ nhất là sự chuyển dịch rõ nét từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”. Lần đầu tiên, khu vực kinh tế tư nhân được xác định là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia, trong khi doanh nghiệp được nhìn nhận như chủ thể phát triển thay vì chỉ là đối tượng quản lý.

Một dấu ấn đặc biệt là Nghị quyết số 206/2025/QH15 của Quốc hội về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật. Theo đó, Chính phủ được trao cơ chế để xử lý ngay các điểm nghẽn pháp lý cấp bách mà không phải chờ quy trình sửa luật kéo dài.

Phân tích tại hội thảo, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng thư ký, Trưởng ban Pháp chế VCCI cho biết, đây là lần đầu tiên trong lịch sử lập pháp Quốc hội cho phép Chính phủ ban hành các nghị quyết có nội dung khác với quy định của luật hiện hành nhằm giải quyết những vấn đề phát sinh từ thực tiễn.

Chỉ trong chưa đầy 8 tháng, 15 nghị quyết đã được ban hành, tập trung tháo gỡ vướng mắc trong các lĩnh vực quy hoạch, đất đai, khoáng sản, đầu tư, thực phẩm, thủ tục hành chính và nhà ở xã hội. “Đây là cơ chế tháo gỡ trước, sửa luật sau, giúp xử lý nhanh các điểm nghẽn đang cản trở hoạt động sản xuất kinh doanh”, ông Đậu Anh Tuấn nhận định.

Dòng chảy thứ hai phản ánh sự thay đổi trong tư duy lập pháp. Theo VCCI, các đạo luật ngày càng được thiết kế theo hướng quy định nguyên tắc, khung khổ chung, trong khi các nội dung chi tiết được giao cho Chính phủ và các bộ, ngành hướng dẫn thực hiện.

Đặc biệt, năm 2025 cũng ghi nhận một kỷ lục lập pháp chưa từng có. Quốc hội đã thông qua tới 89 đạo luật, gấp gần 3 lần năm 2024 và là mức cao nhất trong nhiều năm trở lại đây. Nếu tính gộp hai năm 2024 - 2025, tổng số luật được ban hành hoặc sửa đổi vượt 120 luật, nhiều hơn toàn bộ số luật được ban hành trong giai đoạn 2016 - 2023.

Khảo sát của VCCI đối với 33 dự án luật liên quan trực tiếp đến hoạt động sản xuất kinh doanh cho thấy, thời gian soạn thảo trung bình chỉ còn khoảng 221 ngày, tương đương 60% thời gian theo quy trình trước đây.

Dòng chảy thứ ba là cải cách hành chính và xây dựng Chính phủ số. Theo báo cáo, hơn 3.000 quy định kinh doanh đã được cắt giảm, đơn giản hóa, giúp tiết kiệm trên 29.300 ngày xử lý thủ tục hành chính. Gần 90% doanh nghiệp đánh giá thủ tục hành chính trực tuyến dễ thực hiện, tiết kiệm thời gian và chi phí hơn so với phương thức truyền thống.

Một trong những điểm nhấn nổi bật là Nghị quyết số 66.7/2025/NQ-CP về cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính dựa trên dữ liệu. Hơn 760 thủ tục hành chính được rà soát để thay thế thành phần hồ sơ bằng dữ liệu số, thực hiện theo nguyên tắc “không yêu cầu người dân và doanh nghiệp cung cấp lại thông tin mà Nhà nước đã có”.

Dòng chảy thứ tư là nỗ lực tháo gỡ các điểm nghẽn pháp lý cho doanh nghiệp. Từ hơn 2.088 phản ánh, kiến nghị được tiếp nhận trên phạm vi toàn quốc, các bộ, ngành và địa phương đã rà soát, phân loại và xác định khoảng 787 trường hợp là vướng mắc thực sự cần xử lý.

Dòng chảy thứ năm là sự xuất hiện của khái niệm “kinh tế tầm thấp”, một lĩnh vực mới được nhiều quốc gia quan tâm trong bối cảnh công nghệ số, logistics thông minh và các mô hình kinh doanh hiện đại phát triển mạnh.

Dư địa cải cách vẫn còn lớn

Dù ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực, Báo cáo Dòng chảy pháp luật kinh doanh 2025 cũng chỉ ra không ít vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện.

Một trong những nội dung được VCCI đặc biệt lưu ý là tỷ lệ văn bản được xây dựng theo thủ tục rút gọn tăng mạnh. Năm 2025, tỷ lệ này lên tới 43%, cao hơn đáng kể so với các năm trước.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, việc áp dụng thủ tục rút gọn giúp đẩy nhanh tiến độ ban hành chính sách nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ hạn chế hoạt động tham vấn. 43% số văn bản này có thể không trải qua quá trình tham vấn đầy đủ với doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp chỉ biết quy định khi văn bản đã có hiệu lực và phải thực hiện.

Ông dẫn chứng Nghị định 46/2025/NĐ-CP là trường hợp điển hình khi doanh nghiệp chỉ tiếp cận quy định trong quá trình thực thi, dẫn tới những ách tắc tại cảng và cuối cùng Chính phủ phải quyết định tạm dừng hiệu lực văn bản.

Ở góc độ đại diện doanh nghiệp, ông Nguyễn Quốc Hiệp - Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam chia sẻ, có không ít vấn đề liên quan đến Luật Đất đai và các luật liên qua cần tiếp tục hoàn thiện để bảo đảm chất lượng cải cách thể chế trong dài hạn. Trong khi đó, có nhiều bộ luật như Luật Đất đai 2024 mới có hiệu lực, Chính phủ đã yêu cầu tiếp tục sửa đổi khẩn trương nhằm giải quyết các vướng mắc thực tiễn, phân cấp mạnh cho chính quyền địa phương và khơi thông nguồn lực đất đai.

Đồng thuận với ý kiến này, ông Nguyễn Hoài Nam - Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam (VASEP) cũng cho rằng, có sự chồng chéo, phức tạp trong quy định về an toàn thực phẩm, các quy định kiểm tra chuyên ngành với hàng thuỷ hải sản, gây khó cho doanh nghiệp, rất cần được sự quan tâm tháo gỡ, tránh xảy ra ùng tắc tại cửa khẩu như thời gian qua. Một vấn đề khác là số lượng văn bản có hiệu lực ngay khi ban hành tăng lên đáng kể, chiếm khoảng 15,3%. Điều này khiến doanh nghiệp thiếu thời gian chuẩn bị nguồn lực, quy trình và hệ thống để đáp ứng các yêu cầu mới.

Đồng thời với hạn chế nêu trên, Báo cáo của VCCI cũng cho thấy vẫn còn những điểm nghẽn trong môi trường kinh doanh. Khoảng 38,18% doanh nghiệp cho biết vẫn phải chi trả chi phí không chính thức khi thực hiện thủ tục cấp phép. Trong khi đó, 24,04% doanh nghiệp từng phải hủy bỏ hoặc trì hoãn kế hoạch sản xuất kinh doanh do gặp vướng mắc liên quan đến thủ tục hành chính và giấy phép.

Các số liệu này cho thấy khoảng cách giữa chính sách và thực thi vẫn là vấn đề cần tiếp tục được xử lý trong thời gian tới.

Theo VCCI, những chuyển động của năm 2025 không đơn thuần là việc ban hành thêm các văn bản pháp luật mà quan trọng hơn, là sự thay đổi trong tư duy quản lý nhà nước, từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ quản lý sang kiến tạo và từ xử lý thủ tục sang tháo gỡ điểm nghẽn phát triển. Tuy nhiên, câu hỏi được nhiều doanh nghiệp đặt ra là liệu các cơ chế đặc biệt đang phát huy hiệu quả trong giai đoạn hiện nay có được thể chế hóa thành các quy định pháp luật ổn định, lâu dài hay không. Đây cũng là thách thức lớn của tiến trình cải cách trong thời gian tới, không chỉ là tháo gỡ những nút thắt trước mắt, mà còn phải xây dựng được một hệ thống pháp luật ổn định, minh bạch, có khả năng dự báo cao.